Mehmet Gen? bu haftaki tarih sohbetinde Osmanlı'da İltizam ve Malikane sistemini anlattı. A?ılı?Ÿta İhsan Ayal bir anekdot anlatarak davatlileri tebess?m ettirdi:

İhsan Ayal Trabzon'da yerel bir kanalda İslamcılık ?zerine bir programa davet edilir. İslamcılık denilince İsmail Kara'nın da adı ge?er. İhsan Ayal 'o gelirse ben gelmem' dese de İsmail Kara'nın telefon ba?Ÿlantısı yapaca?Ÿını ??Ÿrenince programı kabul eder. Yalnız bir ?Ÿartı vardır. İsmail Kara'dan ?nce konu?Ÿmasını bitirmek istedi?Ÿini s?yler. İhsan Ayal konu?Ÿmasını bitirir, s?z İsmail Kara'ya gelir. İslamcılık ?zerine aynı ?Ÿeyleri o da s?yler. Trabzon'da herkes 'İsmail Kara senin s?ylediklerini aynen s?yledi' derler. İhsan Ayal, benim s?ylediklerim aslında hocamdan ??Ÿrendiklerimden m?tevellittir diyerek s?z? Mehmet Gen?'e bıraktı.?

Mehmet Gen?: 'Osmanlı vergi sistemini tartı?Ÿırken vergisini toplayamayan devletin devlet olması m?mk?n de?Ÿildir. Osmanlı'nın ?ok m?kemmel i?Ÿleyen bir vergi sistemi vardır. Biz T?rklerden ba?Ÿka herkes Osmanlı vergi sistemine hayran kalmaktadır. İltizam sistemi rahatlıkla i?Ÿlerken, m?ltezimlerin askerler arasından olmaya ba?Ÿlaması ?zerine sorunlar do?Ÿmaya ba?Ÿladı.

İltizam sistemi ?Ÿ?yle: devlet vergileri maa?Ÿlı memurlarıyla toplayabilir, ikinci bir yol olarak da vergi toplama i?Ÿini ?zelle?Ÿtirebilir. İltizam i?Ÿte bu ikinci sistemdir. ?nceleri vergileri maa?Ÿlı devlet memurları topluyordu. Maa?Ÿlı memurla vergi toplamak k?rlı bir i?Ÿ de?Ÿildi. Ziraate dayalı ekonomide vergi toplama i?Ÿi mevsimlik iken devletin ?demeleri aylık ve ?? aylık olarak hesaplanıyordu. Onun i?in de iltizam sistemi devlet i?in ?ok daha avantajlı bir sistemdi. İltizam sisteminde masraflar daha az gelirler ise daha ?ok oluyordu. ??nk? devlet devasa bir maliye b?rokrasisini sırtında ta?Ÿımak zorunda kalmıyordu. ?

Devlet memurlarıyla m?ltezimler arasında vergi toplama hususunda bir rekabet oldu ve rekabetten m?ltezimler kazan?lı ?ıktı. İltizam sistemi daha rasyonel daha akıllı bir us?ld?r. İltizama vermekle devlet maliye b?rokrasisinden kurtulmu?Ÿ oldu. Merkezde bir nevi stratejik y?netim rezervi diyebilece?Ÿimiz bir kadro bulunduruluyordu. Emanet us?l?n? stratejik y?netim rezerv denilen yerde kullanılıyodu. Bu m?lk ne kadar gelir getirir diye bir tespit yaptıktan sonra bu m?lk? iltizama veriyorlardı. Osmanlı otoriteleri m?ltezimler arasında rekabeti ?ok sıkı bir ?Ÿekilde te?Ÿvik ediyorlardı. Herkes iltizama girebilirdi. M?sl?man, gayri m?slim, yabancı ya da kadın erkek olak hi? bir ?Ÿekilde fark etmiyordu. K?rı zararı kendine ait olmak ?zere vergi gelirleri belli bir s?re ile m?ltezimlere? veriliyordu. Parası, bilgisi, tecr?besi olan herkes bu iltizama girebiliyordu. İltizamlar ?? senelik bir periyoda g?re veriliyordu. Ziraatte verim de?Ÿi?Ÿir her sen aynı ?r?n alınamz ?? senenin bir ortalaması alınarak iltizama verilirdi topraklar. Devletin gelirinin y?ksek tutulması i?in rekabet yolu sonuna kadar a?ık tutulurdu. ?

Devlet iltizama verirken ba?Ÿta belli bir miktar pe?Ÿin alır, hangi taksidi ne zaman ?deyecek diye sıkı sıkıya kayıt altına alırdı. Devlete ?demesi gereken parayı ?demeyen m?ltezime kesinlikle taviz verilmez, parası mutlaka tahsil edilirdi. Osmanlı alaca?Ÿını mutlaka tahsil etti?Ÿi gibi borcuna da sadık bir devletti. İltizam verilirken tabii ki bir takım ?Ÿartları vardır. Kefil istenir her?Ÿeyden ?nce parası olmayan ya da ?deyecek durumu olmayan g?venilmez ve zalim adamlara devlet iltizam hakkı vermezdi. İltizam almak i?in d?zg?n adam olmak ?Ÿartı vardı.

İltizam alan ki?Ÿi ?Ÿayet cinayet i?Ÿlerse elindeki iltizam hakkı alınırdı. İltizam verilirken herkese a?ık bir rekabet ortamı yaratılıyordu, daha sonraları yabancıların iltizama katılmaları engellendi. Daha sonra yerli gayri m?slimler iltizamdan ?ıkarıldı. En sonunda kadın ve reayanın iltizamdan ?ıkarıldı?Ÿını g?r?yoruz. Sonunda iltizam askerlerin ve devletle irtibatı olan ?Ÿahısların eline ge?ti. Bu durum biraz normal biraz da anaormaldi. ??nk? kadın ve reayanın iltizam alması vergi m?kelleflerini koruyamazdı. Asker ve devlet erkanı halkı koruma g?c?ne de sahip oldukları i?in iltizamı onalra vermek daha avantajlı oluyordu. ?

?nceki sistemde rekabet k?r?klendi?Ÿi i?in devletin gelirleri arıyordu. M?ltezimler devletle halk arasında aracı konumundaydı. Bal tutan parma?Ÿını yalar misali kendi paylarını da alıyorlardı. Osmanlı devleti nerede ne kadar nasıl vergi alaca?Ÿını kesin net bir ?Ÿekilde ortaya koymu?Ÿtu. Hi? kimseye vergi hususunda zul?m yapılması m?mk?n de?Ÿildi. Osmanlı'da Kadılar asla taviz vermezdi. Osmanlı rejiminin ?teki milletler tarafından tercih edilmesinin sebebi bu netliktir.?

M?ltezimlerin daha ?ok vergi almasını engelleyen kurallar vardır. M?ltezimler kanunlara uygun vergi topalsalar da zaman zaman vatanda?Ÿı zorlayan uygulamalar da olmu?Ÿtur. Ziraat yapan bir toplumda her sene aynı mahs?l elde edilemedi?Ÿi i?in ?ift?iler esnaf ve t?ccarlar vergilerini ?deyemedi?Ÿi durumlarda ellerinden bu vergiler zorla alınmı?Ÿtır. M?ltezimler m?mk?n oldu?Ÿu kadar ?ok vergi toplamak istemektedirler. Devletin koydu?Ÿu belli oranlar o oranların dı?Ÿına da ?ıkamamaktadırlar. Bu durum devletin vergi gelirlerini azaltmaya ba?Ÿladı. Bu durumda yeni bir ?are bulmaya ?alı?Ÿtılar.

Malikane denilen bu yeni vergi toplama sistemi uzun s?reli iltizam denilen bu sistemde, ?nceden muaccele denilen bir pe?Ÿin vergi vererek bu iltizam kaydı hayat ?Ÿartı ile alınır. Topra?Ÿın muaccele gelirleri olduk?a b?y?kt?r. Malikane sahipleri devlete ?demeyi vadettikleri parayı ?demezlerse malikane iptal edilir, parası da geri verilmezdi.

Malikane rejimi bir kalkınma projesidir. Malikane sistemi vergi? gelirlerinin artması ile sonu?landı.''

Mehmet Gen?'in tarih sohbetleri kaldı?Ÿı yerden devam etmek ?zere sona erdi. ?n?m?zdeki hafta da istifade edilebilecek bir ders olarak herkese tavsiye edilebilir.

AHMET KERİM SENCER / HABERKULTUR.NET

?

?