??žiir gibi?, ama ?Ÿiir de?Ÿil! ?žiire atfedilen y?ksek de?Ÿer b?yle benzetmeleri, nitelemelere yol a?ıyor; ?Ÿiir bir bakıma, g?zelli?Ÿin e?Ÿ anlamlısı oluyor. İ?Ÿte, ?Ÿiir gibi bir yerde, Sapanca?da ?Ÿiiri konu?Ÿuyoruz, ?Ÿiirden konu?Ÿuyoruz. G?zellik her zaman aklımızı a?Ÿıyor, hissimizi harekete ge?iriyor.
20. y?zyılımızın b?y?k ?Ÿairi, ?Ÿiir tefekk?r? olan ?stadı Yahya Kemal, ?Ÿiir yazmaktan de?Ÿil s?ylemekten s?z eder. ?žiir s?ylemek, terenn?m etmek, in?Ÿad etmek, okumak...?žairin yaptı?Ÿı i?Ÿ budur.
Eski t?rk?ede cır, ır, yır ?Ÿiirin kar?Ÿılı?Ÿı olarak g?r?l?r. Cırlamak, ırlamak, yırlamak... ?Yır ko?Ÿmak?, Divan ? L?gati?t-T?rk?de ??Ÿiir s?ylemek?tir.
?sım terc?mesi Kamus?da, ?Ÿair i?in ??Ÿiir s?yleyen adama denir? ifadesi var. Yahya Kemal?in zamanı, 20. y?zyıl, ?Ÿiirin s?ylendi?Ÿi de?Ÿil, yazıldı?Ÿı d?nemdir halbuki. Buna ra?Ÿmen okunan, seslendirilen ve dinlenen s?z?n ?Ÿiir oldu?Ÿu vurgulanmak istenir. ?žiirin ?hengi, m?sık?si dikkatten ka?ırılmamı?Ÿ olur b?ylece.
?žiirin sıradan bir s?z olmadı?Ÿı ?ok tekrarlanan bir g?r??Ÿt?r. Eski ?Ÿairlerimize, baksı, bah?Ÿı, kam (?Ÿaman) denildi?Ÿini burada hatırlamamız gerekiyor. Bunlar cezbe halinde ?Ÿiir s?ylerler ve ekseriya bunu sazla da terenn?m ederler. ?telerden gelen bir sestir onlarınki... Aslında Anadolu?da yaygın olarak kullanılan ???Ÿık? da aynı zeminden beslenen bir kelimedir. ??Ÿık, Hak ??Ÿı?Ÿıdır, ?Hakdan gelen ?Ÿerbeti i?mi?Ÿ? sanatk?rdır. Ve onun s?z? ?Ÿu olur:
Derildik pınar olduk, irkildik ırma?Ÿ olduk,?
Aktık denize dolduk, ta?Ÿtık elhamd?lillah.
B?t?n k?kl? edebiyatlarda ?Ÿair ba?Ÿlangı?ta k?hin, m?necim, b?y?c? veya ?Ÿamandır. ?žiir de sihirdir, b?y?d?r; asla sıradan bir s?z de?Ÿildir.
?žiir tul? eder, do?Ÿar... Bu ona a?Ÿkın, hatta ilah? bir kaynak atfetmeye yol a?ar. Fuzul?, ?Ÿairin ilah? bir yardıma mazhar olmadan kusursuz ?Ÿiir s?yleyemeyece?Ÿi beyan eder. Yine de ?Ÿiir ilah? mesajı yayan peygamberlere de?Ÿil, insanlara mahsus bir san?attir.
?žiir kelimesinin k?k?ne, i?Ÿtikakına inersek, buraya kadar s?ylediklerimizi yalanlamı?Ÿ gibi oluruz. ?žiir ?bilmek?, dahası ?sezi?Ÿle bilmek? demek; bu durumda ?Ÿair de ?bilgili?, ?sezi?Ÿli? demek oluyor. ?žiirin bu anlamda ?Ÿuurla, bilin?le ba?Ÿlantısını kolaylıkla kurabiliriz.
Biraz ?nce b?y?k lirik ?Ÿairimiz Fuzul??nin g?r??Ÿlerini payla?Ÿtık. Fuzul? bunu s?ylemekle beraber, ilimsiz ?Ÿiirin temelsiz duvara benzeyece?Ÿini belirtir, bu y?zden de?Ÿeri yoktur. ?žairin ger?ek ?Ÿiire ula?Ÿması i?in akıl ve nakil ilimleriyle donanması ?Ÿarttır. Bilgiyle, ilimle y?klenen ?Ÿair yine de ilah? ilhama muhta?tır. Fuzul??nin de ?o?Ÿu b?y?k ?Ÿairler gibi ilimle ba?Ÿı ho?Ÿ de?Ÿildir aslında:
İlm kesbiyle p?ye-i rifat
Arzu-i muhal imi?Ÿ ancak
A?Ÿk imi?Ÿ her ne var ?lemde
İlm bir kıyl ? kaal imi?Ÿ ancak
(İlim elde ederek y?ksek dereceye ula?Ÿmak imk?nsız bir arzu imi?Ÿ, a?Ÿk imi?Ÿ her ne var alemde, ilim bir dedikodu imi?Ÿ ancak!)
Biz ?Ÿair de?Ÿiliz, tariflerle me?Ÿgul?z. Fakat m??Ÿkil bir mevkideyiz, tarifi ?ok zor bir ?Ÿeyi a?ıklamaya ?alı?Ÿıyoruz.
Bazı ?Ÿairler yaptıkları i?Ÿi tarif etmek ihtiyacını hissetmi?Ÿlerdir. İ?Ÿte bunlardan biri, sa?Ÿlı?Ÿında ?Ÿairli?Ÿi ?nde g?r?nen, fakat vefatından sonra edebiyat teorisyenli?Ÿi ile, romancılı?Ÿı ile daha fazla tanınan Ahmet Hamdi Tanpınar. Onun tarifi ?Ÿu: ?Bu belki ?ni bir cehtle kendini bulan ruhun, insandaki ezel? hakikatle temasından do?Ÿan bir konu?Ÿmadır; belki g?zellik dedi?Ÿimiz idealle bir l?hza ba?Ÿba?Ÿa kalmanın verdi?Ÿi mest?dir. Bu m?nada denilebilir ki, ?Ÿiir ve alelumum sanat, ferdin en mutlak ve h?r s?rette kendini idrak etti?Ÿi zirvedir.?
Tanpınar?dan s?z a?ıp da onun ?stadından, Yahya Kemal?den bahsetmemek olmaz.
Sapancadayız ya, ?Ÿiir gibi bir yerde...?žiir gibi yer, bizde estetik hisleri ayaklandırır, bedi? heyecanlar uyandırır. B?yle yerlerde bir an ?Ÿair olaca?Ÿımız gelir, ?Ÿiir s?yleme hissi, ?rpertisi ku?Ÿatır bizi. Peki ?Ÿiir sırf b?yle hislerden, heyecanlardan do?Ÿan bir ?Ÿey midir? Bu soruya tamamen ?hayır? diyemeyiz, fakat ?Ÿiirin kayna?Ÿı sadece b?yle hisler, heyecanlar olmamalıdır.
İ?Ÿte Yahya Kemal s?yl?yor: ??žair do?Ÿmu?Ÿ olanlar bile nazmetmek kabiliyetini yava?Ÿ yava?Ÿ edinirler. ?žairin ?Ÿair olarak do?Ÿdu?Ÿuna dair eski bir itikad vardır ki do?Ÿrudur; hi?bir edeb? terbiyeye muhtac olmaksızın yeti?Ÿebilece?Ÿini iddia edenlerin s?zleri ise efsanedir.? ?Her san?atta oldu?Ÿu gibi ?Ÿiir sanatına da vukuf do?Ÿu?Ÿta olmaz. Ya bir a?Ÿk veya bir ideal, bir ?Ÿairin inki?Ÿaf etmesine, hissini ifade etmek i?in dilinde bir kudret aramasına vesile olabilir.?
Her tarif kafamızı karı?Ÿtırıyor de?Ÿil mi? Bu ka?ınılmaz, ??nk? kolay bir i?Ÿ yapmıyoruz, ?Ÿiiri konu?Ÿuyoruz!
Her sanat eseri gibi ?Ÿiir de bize tesir eder. Hissiyat uyandırır, d??Ÿ?nce do?Ÿurur, haz verir. Dil zevki en y?ksek ?Ÿiirden alınır. Peki ?Ÿiirin tesiri anlamıyla, a?ıklı?Ÿı ile mi olur?
Buna en a?ık ?Ÿekilde itirazı 20. y?zyılımızın en b?y?k ?Ÿairlerinden Ahmet Ha?Ÿim yapmı?Ÿtır. ??žiirde m?na ve vuzuh?, onun Piyale isimli ?Ÿiir kitabının mukaddemesidir, ?ns?z?d?r.
Bu ?ns?z, ?Bir g?n?n sonunda arzu? ?Ÿiirine yapılan itirazlar ?zerine yazılmı?Ÿtır. ?žair bu ak?Ÿam vakti ?Ÿiirini, ?G?llerde bu dem bir kamı?Ÿ olsam? mısraı ile bitirir ki, en ?ok bu mısra tartı?Ÿılmı?Ÿtır.
?žair bize bir ak?Ÿam tasviri yapar, fakat bu bilindik bir tasvir de?Ÿildir. G?llerden, fecirden, g?ne?Ÿten, kamı?Ÿtan, altın kulelerden, ?lemlerimizden sefer eyleyen ku?Ÿlardan, suya akseden sırma kemerden, tılsımlı (b?y?l?) bir yay olan semadan s?z eder ve ak?Ÿam kelimesini bir b?y? olu?Ÿturacak ?Ÿekilde tekrarlar:
Ak?Ÿam yine ak?Ÿam, yine ak?Ÿam, yine ak?Ÿam, yine ak?Ÿam...
?ž?yle s?yler Ha?Ÿim:
??žairin lisanı nesir gibi anla?Ÿılmak i?in de?Ÿil, fakat duyulmak ?zere, v?cut bulmu?Ÿ m?sıki ile s?z arasında, s?zden ziyade m?sıkiye yakın, mutavassıt bir lisandır.?
?M?na ara?Ÿtırmak i?in ?Ÿiiri de?Ÿmek, terenn?m? yaz gecelerinin yıldızlarını ra??Ÿe i?inde bırakan hakir ku?Ÿu eti i?in ?ld?rmekten farklı olmasa gerek. Et zerresi, susturulan o sihrengiz sesi tel?fiye k?fimidir??
San?atı kendisiyle a?ıklayan bu g?r??Ÿler ?Ÿ?phesiz kendi ger?ekli?Ÿi ?zerinden konu?Ÿuyor. Fakat gayesi kendi olan bir sanat nereye kadar bizi kucaklar? Tamamen faydasız san?attan s?z etmek ne kadar do?Ÿrudur? ?ž?phesiz sanat da faydasız de?Ÿildir, gayeden yoksun olamaz. Sanatın, g?zelin, insan ruhu, hissiyatı ve aklı ?zerindeki tesirini y?ce gayeler i?in harekete ge?irmek tamamen vazge?ilebilecek bir ?Ÿey de?Ÿildir. Tebli?Ÿ, daha hafifi telkin, tamamen sadet dı?Ÿında bırakılabilir mi? (Bu arada ?Ÿiirin telkini, tebli?Ÿi a?Ÿacak ?Ÿekilde, propaganda maksatlı kullanıldı?Ÿını da hatırdan ?ıkarmayalım.)
Nitekim, bildi?Ÿimiz ?nem verdi?Ÿimiz nice ?Ÿair var ki, sanatla ?lk?, ideal arasında g??l? bir ba?Ÿ kurmu?Ÿlardır. Mehmed ?kif, Yahya Kemal, Necip F?zıl, Nazım Hikmet...Bu isimler Ha?Ÿimle, Tanpınarla aynı devirde ya?Ÿamı?Ÿ ve herbiri d??Ÿ?ncelerini, ideallerini ?Ÿiir diliyle ifade etmeyi tercih etmi?Ÿlerdir. Bunun d?nemle ilgili bazı zaruretlerle al?kasını kurma konusunda Mehmed ?kif bize yardımcı olabilir. ?žiirini imanı, ideali, vatanı, milleti i?in bilmi?Ÿ olan ?kif, b?y?k ?Ÿiir kudretini bu u?Ÿurda harekete ge?irmi?Ÿtir. G?nl?k olaylardan, tarihe mal olacak m?him vak?alara kadar bir?ok konuyu nazım ?Ÿeklinde ifade etmek yolunu se?mi?Ÿtir.
İ?inde bulunulan k?t? durumdan kurtulmak, halis ?Ÿiir gibi halis bir insanlık onun ?Ÿiarı olmu?Ÿtur. Fakat bir zaman gelmi?Ÿtir ki, ?Ÿairin hayatın i?inden konu?Ÿması anlamını yitirmi?Ÿtir. İ?Ÿte Gece, Hicran, Secde gibi ?Ÿiirleri b?yle bir d?nemin mahsul?d?r. Bu durum ?kif?in yakınında bulunanlar tarafından da fark edilmi?Ÿ ve vadiyi de?Ÿi?Ÿtirdi?Ÿi, tarzının dı?Ÿına ?ıktı?Ÿı ifade edilmi?Ÿtir. ?kif, buna kar?Ÿılık, asıl vadisinin bu oldu?Ÿunu, milletinin, vatanının i?inde bulundu?Ÿu durumdan ?t?r? telkinci, tebli?Ÿci ?Ÿiirler yazdı?Ÿını ifade etmi?Ÿtir. Hatta onun ?g?l devrinde ya?Ÿasaydım, b?lb?l olurdum? dedi?Ÿi s?ylenir.*
?žiirimizin Tanzimat sonrası ?ok vatan, millet, insaniyet vb. kavramlar ?zerinden konu?Ÿması ?Ÿiirin ?z?n?n kaybolmasına yol a?mı?Ÿtır. ?žiirin asıl yata?Ÿına d?nmesi konusunda Ahmet Ha?Ÿim gibi ?Ÿairlerimizin ortaya koydukları tavır ?nemlidir. ?žiiri i?e, benimize d?nd?rmek, halis ?Ÿiirin kaynaklarını hatırlamak da bu raddede bir vazife haline gelmi?Ÿtir.
S?nd?r?n l?mbaları uzaklara gideyim
Nurdan bir ?Ÿehir gibi ruhumu seyredeyim!
Ha?Ÿim?le en zıt noktada bulunan, ?s?z?m odun gibi olsun do?Ÿru olsun tek? diyen Mehmed ?kif dahi an gelir ruhunun vahyini duymaktan s?z eder. ?anakkale ?žehidleri?ne ?Ÿiirinin y?z yıldır eksilmeyen tesirini bu duyu?Ÿa ba?Ÿlamak yanlı?Ÿ olmaz.
S?z?n burasında ger?ek ?Ÿiirin sırrına n?fuz etmenin hi? de kolay olmadı?Ÿını s?ylemek durumundayız. ?žiir s?z? kanatlandırır, hissi derinle?Ÿtirir, d??Ÿ?nceyi zenginle?Ÿtirir. ?žairlerin insan olma keyfiyetimizi y?kselten hikmetler h?linde zihinlerimize yerle?Ÿen s?zleri ?mitlerimizi besler. Fakat ?Ÿiir artık hayatımızda eskisi kadar yer tutmuyor. Son yıllarda i?inde yuvarlandı?Ÿımız sı?Ÿlı?Ÿın, basitli?Ÿin, baya?Ÿılı?Ÿın, eski tabirle iptizalin sebeplerinden biri bu. Artık ?Ÿiirden konu?Ÿmuyoruz, ?Ÿiiri konu?Ÿmuyoruz, ?Ÿiir okumuyoruz, ?Ÿiirin d?nyasının dı?Ÿında kaldı?Ÿımız i?in ufkumuz daralıyor, hissimiz k?reliyor, insanlı?Ÿımız eksiliyor.???
Burada ?Ÿiirin de alanını daralttı?Ÿını hatırlamamız gerekiyor. Vezni, kafiyeyi, ?hengi, m?sık?yi bir kenara bıraktı. Bunlar gerekli miydi? Anlam tek ki?Ÿinin ?Ÿifresine ?evrilmeli miydi? ?žiirin bu kadar ki?Ÿile?Ÿmesi icab eder miydi? Bu sorulara cevap vermek mevkiinde de?Ÿilim. Sadece g?zlemlerimi payla?Ÿıyorum. ?žairler, artık eskisi kadar topluma mal olamıyorlar; kusur onlarda mı, halkda mı?
Halk zevkinin de ?Ÿiirden uzakla?Ÿtı?Ÿı g?r?lebiliyor. Hi? bir devirde, halkın payla?Ÿtı?Ÿı m?zik, edebiyat, ?Ÿiir, sanat zamanımızdaki kadar basitle?Ÿmedi, sı?Ÿla?Ÿmadı. ?yle bir devirde ya?Ÿıyoruz ki, se?kinler de kitle k?lt?r?ne kapıldı, y?ksek sanatı idrakten, ince zevkleri tefrikten uzakla?Ÿtı. Cevherin kadrini bilen sarraf kalmadı. ?Kitle k?lt?r?? dedi?Ÿimiz deniz ise, en b?y?k okyanustan bile b?y?k, fakat derinli?Ÿi birka? santimden ibaret!
Sapanca?da, bu s?k?n telkin eden ?Ÿiir gibi yerde, bu hususlar ?zerinde tefekk?re ihtiyacımız var.
Ne yanar kimse bana ?te?Ÿ-i dilden ?zge
Ne a?ar kimse kapım b?d-ı sab?dan gayrı
?žair i?in yanan g?n?l ate?Ÿidir, ba?Ÿka bir ?Ÿey de?Ÿil, kapısını a?an sabah r?zg?rıdır gayrisi de?Ÿil!
?žiirli g?nler dile?Ÿi ile...
*D. Mehmet Do?Ÿan?ın ?Onur konu?Ÿu? olarak 17. Sapanca Uluslararası ?žiir Ak?Ÿamlarının a?ılı?Ÿında yaptı?Ÿı konu?Ÿma
* Viranelerin yascısı bayku?Ÿlara d?nd?m
G?rd?m de hazanında bu cennet gibi yurdu.
G?l devrini bilseydim onun b?lb?l olurdum
Y? Rab, beni evvel getireydin ne olurdu??
A?Ÿustos 1935
Hastalı?Ÿı sırasında Antakya ziyareti vesilesi ile yazılmı?Ÿtır.
