?

Fars?a Edebiyatı Bug?ne Ta?Ÿıyan T?rklerdir!

Prof.Dr. Hicabi Kırlangı? ?Ÿairli?Ÿinin yanı sıra Fars Dili ve Edebiyatı ?zerine s?rd??Ÿ? ?alı?Ÿmalarıyla bilinir. Akademik kimli?Ÿinin yanı sıra irfan d?nyasının, k?lt?r ocaklarının kapısını a?Ÿındırmayı ihmal etmeyen; yeri geldi?Ÿinde bu ortamlarda sorumluluk almaktan ka?ınmayan duyarlı bir isim. Fars?adan dilimize yaptı?Ÿı ?eviriler, İran Edebiyatı ve ?zelde İran ?žiiri ?zerine yazdı?Ÿı makaleler ile k?lt?r d?nyamızın ufkuna de?Ÿerli katkılar sunan bir edebiyat adamı. ?žairli?Ÿini ikinci planda g?r?yor olu?Ÿu bu ?alı?Ÿmalarının getirdi?Ÿi yo?Ÿunluktan kaynaklanıyor dense de bunu ince bir tevazunun belirtisi olarak da sayabiliriz. Hicabi Kırlangı? halen bir d?nem ba?Ÿkanlı?Ÿını y?r?tt??Ÿ? T?rkiye Yazarlar Birli?Ÿi Genel Merkezinde Mesnevi Okumalarını d?zenliyor. On yıldır s?ren bu g?zel etkinli?Ÿi son be?Ÿ yıldır kendisi ?stlenmi?Ÿ bulunuyor. Bu denli uzun s?ren bir okumanın halkası olmak herkese nasip olmasa gerek.

Ta?Ÿradan S?z?len ?žiir

Hicabi Kırlangı? 27 Mart ?ar?Ÿamba ak?Ÿamı Bursa K?lt?r A?ž?nin konu?Ÿu olarak İbrahim Pa?Ÿa K?lt?r Merkezindeydi. ?žair/Yazar Cevat Akkanat?ın hazırladı?Ÿı ve sundu?Ÿu programda hem kendisine dair hem de İran/Fars Edebiyatına dair hatıralarını/d??Ÿ?ncelerini payla?Ÿtı. Anadolu?nun en g?zel ?Ÿehirlerinden biri olan Amasya?da do?Ÿan, ?niversite yıllarına kadar bu ?Ÿehrin dingin ortamında yeti?Ÿen ?Ÿairin ?zerinde her haliyle Amasya?nın izleri g?r?n?r. ?zellikle ilk d?nem ?Ÿiirleri -?Ÿairin de belirtti?Ÿi ?zere- Amasya?nın kenar mahallelerinde ge?irdi?Ÿi ?ocuklu?Ÿu ile ba?Ÿlantılıdır. Hicabi Kırlangı? ?ocukluk d?neminden itibaren kitap okuma sevdasına tutulanlardandır. Kitaba ula?Ÿmanın olduk?a zor oldu?Ÿu, yoksullu?Ÿun ve karma?Ÿanın dizboyu s?rd??Ÿ? o g?nlerde eline ge?en her kitabı sorgulamadan okuyan co?Ÿkun bir ?ocuktur. Elektrik olmayan mahallede her t?rl? sıkıntıyı ya?Ÿayan ?Ÿair i?in ya?Ÿadıkları ve bulundu?Ÿu ilin co?Ÿrafyası ruh d?nyasını besleyen birer kaynak haline d?n??Ÿm??Ÿt?r. ?žairin hen?z ilkokul 2. Sınıfta bir ?Ÿiir defteri vardır ve ne bulsa okuyan biri haline d?n??Ÿm??Ÿt?r. Liseli yıllarına ?varmadan ilk ?Ÿiirini Mavera dergisinde yayınlamı?Ÿtır. O yıllarda ya?Ÿanan olaylar ?zellikle de Afganistan?da olanlar ?Ÿairi derinden etkilemi?Ÿtir. ?Her g?n Afganistan ?zerine be?Ÿ ?Ÿiir yazardım ve biriktirdi?Ÿim ?Ÿiirleri kitap haline getirme sevdasına kapıldım? diyen ?Ÿair daha sonra kitaptan vazge?erek ?Ÿiirlerini dergilerde yayınlamaya devam etmi?Ÿtir. Mavera?da ?Ÿiir tahlilleri yapan Cahit Zarifo?Ÿlu, ?Ÿairin hayat hik?yesinde yer tutan ?nemli isimlerden biridir.

Y?ksek İslam Enstit?s?nden mezun bir a?Ÿabeyinin eline tutu?Ÿturdu?Ÿu Sezai Karako??un ?Ÿiirlerinden olu?Ÿan kitap ?Ÿiirini ve kimli?Ÿini belirleyen d?n?m noktalarından olmu?Ÿtur. Lise yıllarında Mavera Dergisinin yanı sıra Aylık Dergiye de ?Ÿiirler g?ndermeye ba?Ÿlar ve ge?en zamanla bu dergiyle kurdu?Ÿu ?nsiyet giderek artar. Kendi deyimiyle Ankara?ya gitmesinin, ?niversiteyi Ankara?da okumayı tercih etmesinin yeg?ne sebebi bu ?nsiyettir. ??nk? daha o yıllarda her ay dergi toplantılarına katılmak i?in Ankara?ya gidip gelmeye ba?Ÿlamı?Ÿtır. Bu durumu ?Ÿair ?Ÿ?yle dile getirir; ?Kendimi Aylık Dergi ?evresinde buldum ve bir daha da ayrılamadım?. ?žair derginin mutfa?Ÿında bulunmakla yayıncılık alanında da tecr?be edinmi?Ÿtir. Yayıncılı?Ÿın sıkıntılarını ve heyecanlarını derinden ya?Ÿamı?Ÿtır. ?niversiteye gelirken Fars Dilini bilin?li olarak se?tim diyen ?Ÿaire g?re Ankara ile kurdu?Ÿu bu ba?Ÿ hayat hik?yesinin g?zerg?hını da belirlemi?Ÿtir.

?žairin ?Ÿiirlerinde g?r?len h?z?n kendi i? d?nyasından daha ?ok o g?nlerin atmosferiyle ilgilidir. D?nyada ?ok b?y?k h?z?nler ya?Ÿanıyordu ve benim i?imde olu?Ÿan duygular bunlardan uzak kalamazdı diyen ?Ÿair g?ndemin terc?manı olmayı, ?Ÿiirlerinin belli bir d??Ÿ?nce d?nyasının s?zc?l??Ÿ?n? yapmasını bilin?li olarak tercih etmi?Ÿtir. Olan bitenin arka planında neler oldu?Ÿu merakıyla her ?Ÿeyi sorgulayan biridir o yıllarda. Kitapları okurduk ama ??z?mleyecek veya kitabın do?Ÿrulu?Ÿunu sorgulayacak durumda de?Ÿildik diyen ?Ÿair i?in ?Ÿiir kendisini ifade etmenin yollarından biridir. ?žimdilerde ?Ÿiire yeterince vakit ayıramadı?Ÿını, ?Ÿiirin ba?Ÿlı ba?Ÿına bir ilgi istedi?Ÿini, ikinci bir i?Ÿe ?Ÿiirin tahamm?l? olmadı?Ÿını belirten Kırlangı??ın bir sitemi de ?akademisyenden ?Ÿair olmaz? diyen edebiyat d?nyasınadır.

Bunu tebess?m ederek s?ylese de akademisyenli?Ÿin ?Ÿiirin ?n?ne ge?mesinin sıkıntılarını ya?Ÿadı?Ÿını belirtmek ister gibidir ?Ÿair.? Ankara, ?Ÿairin eski ?Ÿiirlerinde bir sembold?r. Ankaralıla?Ÿmak, Ankaralılık gibi terimler daha ?ok siyasi endi?Ÿelerle dile getirilmi?Ÿ sembollerdir. Her?Ÿeye ra?Ÿmen Ankara?nın bir Bursa olma potansiyeli oldu?Ÿunu vurgulayan ?Ÿaire g?re bunun yolu Hacı Bayramı Veli?den, Taceddin Degahından ve Ankara?yı bu siyasi sembollerden sıyıracak olan derinlerdeki tarihinden ge?mektedir. ?nl? bir cahiliye d?nemi Arap ?Ÿairi olan İmrul Kays?ın mezarının Ankara?da bilinmeyen bir yerde oldu?Ÿunu da ?Ÿairden duyuyoruz. ?žair i?in tasavvufi d?nyanın da belirli bir yeri vardır. Kendisini tasavvufa ne yakın ne de yakın hissetti?Ÿini belirtse de ?zellikle ilk d?nem mutasavvıfların hayat hik?yelerini ve kendilerini yeti?Ÿtirmelerini ?nemli g?rd??Ÿ?n? belirtmekten geri durmaz. Onun i?in tasavvufun kurumsal y?n?nden daha ?ok ?Ÿahsi y?n? daha de?Ÿerlidir.

Fars?a Edebiyat ve Fars Dilinin Tarihi İyi Anla?Ÿılmalıdır

Yanlı?Ÿ bilinen pek ?ok ?Ÿey gibi Fars?a?ya dair de yanlı?Ÿ bilinenler bulunuyor. Hicabi Kırlangı??ı dinlerken bunu daha net g?rebiliyorsunuz. Hicabi Hoca?nın anlatımına g?re Fars?a Abbasi D?neminden itibaren en etkili dillerden biridir. ?yle ki Abbasi Devleti mali defterlerini dahi bir d?nem Fars?a tutmu?Ÿtur. Arap?a bir medeniyet dilidir, ortak bir dildir. T?m diller ?zerinde Arap?a?nın yo?Ÿun etkisi dikkatlerden ka?maz. Gazali dahi Fars?a?nın ilim sahasında da etkili olması i?in gayret g?stermi?Ÿtir. Aynı ?Ÿekilde İbni Sina da k???k bir risalesini Fars?a yazarak bu konuya destek vermi?Ÿtir. ??nk? o d?nemin anlayı?Ÿıyla ilim dili Arap?a?dır. Aynı ?Ÿekilde T?rkler i?in de Fars?a yalnızca Farsların dili de?Ÿil, ortak bir dildir.

Mevlana Fars?ayı ?ok iyi kullanmı?Ÿ ve yazmı?Ÿtır. Fakat o?Ÿlu Sultan Veled ge?en zamanın ve i?inde bulundu?Ÿu k?lt?r?n etkisiyle T?rk?e?yi babasına oranla daha fazla kullanmı?Ÿtır. Arap co?Ÿrafyasında ya?Ÿayan Fuzuli hem Fars?a hem T?rk?e yazmı?Ÿtır. Yazdıklarını hem T?rkmen beyleri okumu?Ÿ hem? İran?lı alimler hem de Araplar... T?rkler dil konusunda mutaassıp ve kompleksli davranmamı?Ÿlardır. Nef?i?nin bir d?nem Fars dilinde zirve oldu?Ÿunu vurgulaması bir hakikattir. Osmanlı co?Ÿrafyası belirli bir d?nemden itibaren Fars?anın en etkili kullanıldı?Ÿı merkezlerden biri haline gelmi?Ÿtir. Nitekim Hoca?ya g?re T?rk?e bilmekle Fars?a bilmek arasında sıkı bir ba?Ÿ vardır. Fars?a?nın yarıdan ?o?Ÿu Arap?adır ve yine aynı ?Ÿekilde T?rk?e?nin de hem Fars?adan hem de Arap?a?dan aldı?Ÿı binlerce kelimesi vardır. Bu sebepledir ki Hicabi Kırlangı??a g?re Fars Edebiyatı veya T?rk Edebiyatı adlandırmaları yanlı?Ÿtır. Bunun yerine Fars?a Edebiyat, T?rk?e Edebiyat denilmesi daha uygun olacaktır. ??nk? Fars olmamasına ra?Ÿmen Fars?a dilinde zirve eserler v?cuda getiren pek ?ok isim vardır. Nef?i de bunlardan yalnızca biridir. Di?Ÿer bir hakikat ise Fars?anın Safevilerden itibaren Osmanlı T?rklerinin sahasına girdi?Ÿi ve o yıllardan itibaren Fars?ayı T?rklerin ta?Ÿıdı?Ÿı ger?e?Ÿidir. Tanzimattan itibaren ise T?rk?e Fars?a ?zerine a?ık bir ?st?nl?k kurarak ?ncekinin aksine Fars?ayı etkileyen bir dil haline d?n??Ÿm??Ÿt?r. İlk Fars?a gazete İstanbul?da basılmı?Ÿtır ve pek ?ok Fars?a ?Ÿairi İstanbul?u mekan tutmu?Ÿtur.

Cumhuriyet yıllarında Nazım Hikmet?in İran?da en ?ok okunan yazarlar arasında oldu?Ÿunu bilmek bu etkinin bug?nlere kadar s?rd??Ÿ?n? i?Ÿaret eder. G?n?m?zde de İran?da T?rk?e yazan İran?lı yazar ve ?Ÿairler bulunmaktadır. Bir d?nem T?rk?e?yi yasaklamasına ra?Ÿmen İran?da bu etkinin kırılmaması dillerin birbirine ge?ti?Ÿinin i?Ÿaretlerinden biridir. İran?da tarihten gelen bu dil ve Fars?a edebiyat kesintisiz ?Ÿekilde bug?ne ula?Ÿmı?Ÿken bizde bu, kesintiye ula?Ÿmı?Ÿtır. G?n?m?z İran?ında hem geleneksel edebiyat ekolleri hem de modern edebiyat ekolleri bulunuyorken ?lkemizde daha ?ok zorlama isimlerle yeni ekoller ?ıkmı?Ÿ olması bu kesintinin neticesidir. Yasa?Ÿın ve sans?r?n yo?Ÿun oldu?Ÿu bir di?Ÿer alan ise İran Sinemasıdır. Bu kısıtlamalar İran sinemasını yaratıcılı?Ÿa ve farklı bir dil olu?Ÿturmaya itmi?Ÿtir. İran Sinemasını g?n?m?zde ?zg?n kılan da aslında bu kısıtlamalardır. Bir d?nem alfabesini Latin harflerine d?n??Ÿt?rmeyi bile tartı?Ÿmı?Ÿ bir İran?dan bahsediyoruz. Bizdekinin aksine bu konu tartı?Ÿılmı?Ÿ ve İran halkında kabul g?rmemi?Ÿtir. ????

?žiire B?y?k Bir Misyon Y?klemek Do?Ÿru? De?Ÿil

?žaire g?re ?Ÿiire ?ok b?y?k bir misyon y?klemek do?Ÿru de?Ÿildir. Nihayetinde ?Ÿiir bir duygunun terc?mesidir. Bunun sembolle?Ÿtirilmesidir. Sadece bu d?neme bakarak ?Ÿiire h?viyet bi?iyoruz. Oysa ge?mi?Ÿ zamanlarda ?Ÿiir sadece beylere sultanlara sunulan ve onları e?Ÿlendirmeye y?nelik bir eylemdi.

Bug?n ise bamba?Ÿka bir hal alarak g?ndemin sesi olmayı veya ?Ÿairin kendi d?nyasının yansıması olarak d?n??Ÿm??Ÿt?r. Diller siyasi destek olmadan serpilip yaygınla?Ÿamazlar. Herkes dilini kullanmalı, kendi diliyle yazıp ?izmelidir. Bu bir zenginliktir ve bundan korkmak bundan komplekse kapılmak yersizdir.

Arap?a, Fars?a, T?rk?e her y?n?yle birbirini besleyen ortak medeniyetin ortak biri dili olarak de?Ÿerlendirilmelidir. Fars?a ?Ÿiirin musikisi, kafiyesi ve ses zenginli?Ÿi ?ne ?ıkıyorken T?rk?e ve Arap?a?da daha ?ok anlam ve duyguların ifadesine dair ?Ÿiirin g?c? ?n plana ?ıkmaktadır.

Hicabi Kırlangı? konu?Ÿması boyunca farklı ?rneklerle konu?Ÿmasını beslemeyi ihmal etmedi. Salondan gelen sorulara da i?tenlikle cevap verdi. İran?a ve Fars Diline dair zihnimizdeki ?nyargıları yıkan faydalı bir program oldu. ?D??Ÿte Y?r?yen Dervi?Ÿ? isimli bir ?Ÿiir kitabı bulunan ?Ÿairin bunun dı?Ÿında yayınlanmı?Ÿ pek ?ok bilimsel yayını ve makalesi bulunmaktadır. Halen Ankara ?niversitesi Dil Tarih Co?Ÿrafya Fak?ltesi Fars Dili ve Edebiyatı B?l?m Ba?Ÿkanlı?Ÿını s?rd?rmektedir.

?

Yunus Emre Altunta?Ÿ