?
?
D?cane C?ndio?Ÿlu
16 Mayıs 2010
?
Lux ex tenebris.
İspanyol ressam Francisco de Goya (?l. 1828) b?yle s?yler.
? ? ? ? I?Ÿık karanlıktan do?Ÿar.
I?Ÿık ve karanlık, g?lge ve aydınlık.
Burada Goya?nın ı?Ÿık-g?lge (chiaroscuro) kar?Ÿıtlı?Ÿını zirvelere ta?Ÿıyan en ?nemli tablosunu hatırlamak gerekiyor. ?žaheserini.
3 Mayıs 1808?de Principe Pio Da?Ÿında Kur?Ÿuna Dizilenler.
Goya?nın tablosunu yaptı?Ÿı tarihse 1814.
?
Sadece altı yıl ?nce.
Bir manga Fransız askeri tarafından ?zerlerine silah do?Ÿrultulmu?Ÿ k?yl?ler.
Bir tepenin ?n?ndeler. Yerde, kanlar i?inde, sanki biraz evvel vurulmu?Ÿ birka? zavallı. Arka plandaysa k?y?n evleri ve kilisesinin bir silueti. Karanlıklar i?inde. Sakin ama heybetli.
Hedefteki k?yl?lerin bir kısmı korkudan ne yapacaklarını bilemez h?ldeler. Bir kısmı elleriyle y?zlerini kapatmı?Ÿ, bir kısmı belli ki son dualarını ediyorlar. K?yl?lerin ?zerine ni?Ÿan almı?Ÿ Fransız askerleri, ate?Ÿ etmek ?zere bekliyorlar. Hedefe kilitlendikleri i?in de gergin ve sinirliler. Hi?birinin y?z? g?r?lm?yor. Biz onları yandan ve daha ?ok, arkalarından g?r?yoruz. Acımasızlı?Ÿı simgeliyorlar. Yabancılı?Ÿı. Vah?Ÿet ve deh?Ÿeti.
G?r?n??Ÿleri Rus kazaklarını hatırlatıyor. Kalpakları ve ?izmeleri ve sakalları. Deh?Ÿeti.
Ayaklarının tam dibinde de b?y?k?e bir fener. Ne ki Fransız askerlerini de?Ÿil, İspanyol k?yl?leri aydınlatan bir fener bu!
Kur?Ÿuna dizileceklerin tam ortasında, ellerini ikiye a?mı?Ÿ bir h?lde, mahzun bakı?Ÿlı tipik bir İspanyol k?yl?s? duruyor. İspanyol de?Ÿil, bizatihi İspanya. İspanya?nın ruhu. İsa yani. Nitekim sa?Ÿ avucunda, dikkatlice bakıldı?Ÿında ancak g?r?lebilecek bir yara izi var. ?ivi izi. Stigma.
?armıha gerilen İsa.
Ve o denli de mazlum ve m?kedder.
?zerinde beyaz bir g?mlek. Delik de?Ÿik edilmek istenen İspanya?nın g??Ÿs?n? bu renk koruyor. Beyaz. Bembeyaz. ?Masumiyet yani. Safiyet.
Tabloda ellerini iki yana a?an adamın yanında, yumruklarını sıkmı?Ÿ kızgın bir adam var. Dikkatle bakınız onun y?z?ne, ve ellerine.
İsa?nın sa?Ÿındaki adamdır o! Teslimiyete itiraz eden, kavgaya hazır bir adam.
Hemen yanında da dua eden bir din adamı. Bir rahib. D??Ÿman ayrım yapmayacak, hepsini de yok etmek isteyecektir.
İsa yoksa, İspanya da yoktur.
En sek?ler anlatımda bile.
Fener?in aydınlattı?Ÿı y?z, İsa?nın y?z?. Peki karanlıkta bırakılan y?zler? Elbette Fransız askerlerinin y?z?. Fransa?nın.
D??Ÿmanın y?z? karanlıktır. Kendisi de karanlıkta.
Goya, ı?Ÿı?Ÿın a?ısını ayarlarken ?ok farklı bir y?ntem kullanmı?Ÿ. I?Ÿı?Ÿın ana fig?r?n y?z?n? a?Ÿa?Ÿıdan yukarıya aydınlatmasını istemi?Ÿ. İsa?yı temsil eden k?yl?n?n.
Ressamlar bu a?ıyı daha ?ok korku ve deh?Ÿet duygusunu ifade etmek i?in tercih ederler. L?kin unutmamalı ki nerede korku ve deh?Ÿet varsa, orada y?celik de vardır. Bir t?r y?celtme. Sublimasyon.
İhti?Ÿam duygusu karanlı?Ÿa, g?lgeye ba?Ÿvurmadan elde edilemez. ??nk? k?keni akl? de?Ÿil, hiss?dir. İhti?Ÿam?a ihtiya? duyan, g?lgeye de ihtiya? duyar. G?lge?ye, yani m?bheme, yani gizeme.
* * *
I?Ÿık ve g?lgenin, aydınlık ve karanlı?Ÿın bu tarzda kar?Ÿı kar?Ÿıya getirilmesi, resim tarihi a?ısından, İnfaz tablosuna ayrı ve husus? bir vasıf kazandırmı?Ÿ, tekni?Ÿi farklı ressamlarca daha sıradan ayrıntılar ?zerinde dah? uygulanmı?Ÿtır. Mesel?, sonraları Edgar Degas ile Toulouse-Lautrec, bu tekni?Ÿi gen? kadınların y?z?nde gizemli bir y?celik ifadesi olu?Ÿturmak i?in kullanacaklardır.
?
?
?
I?Ÿık ve karanlık kar?Ÿıtlı?Ÿı, Katolik ruhu i?in neredeyse vazge?ilmezdir.
Bazı ele?Ÿtirmenler, tabloyu yalın ve bir o kadar da sek?ler bulurlar. Teknik olarak da, anlam olarak da.
Dikkate almadıkları ?Ÿu: İnsan i?in ?l?m?n sek?ler anlamı olmaz! ?l?m??n hi?bir t?r? buna izin vermez. Tek tek veya topluca, farketmez.
Ya?Ÿamın i?inde ?l?m birdenbire yalınlı?Ÿını kaybeder. İnsanın ?l?m?.
?
Yalınlıkla ba?Ÿedecek yetilerimiz var. Ger?ekli?Ÿi ?arpıtma yetilerimiz. Yani anlam verme g?c?m?z.
Anlam vermek demek, e?Ÿyayı yeniden varetmek demektir.
* * *
Tabloda en ?ok dikkatimi ?eken ayrıntıyı belirtmeden bu yazıyı noktalamak istemem.
Sahnede bir tek kadın fig?r? bile bulunmuyor. Kadın fig?r? hadi bir yana, bir tek di?Ÿil unsur dah? yok. Tamamen erkek?e. G?r?n??Ÿte g?zya?Ÿının ve zayıflı?Ÿın g?r?nmesine izin vermeyen bir tavır bu! Ne Meryem Ana?dan, ne de Mecdelli?den bir eser var.
Meryemsiz İsa!
?aresiz ?Ÿimdi seyirci di?Ÿile?Ÿmek zorunda.
Merhamet kadına d??Ÿer. A?Ÿlamak. Hep kadına. Daima.
* * *
Resimde tek ba?Ÿına ı?Ÿı?Ÿın ne ?nemi var?
?nemli olan, o ı?Ÿı?Ÿın nereden do?Ÿdu?Ÿu.
Lux ex tenebris.
