?
Yazı:?Ferda Olbak Mazak ?Foto?Ÿraflar:?Halit ?mer Camcı
?
Tarihimizde l?le, bah?elerimizin ve sanat eserlerimizin en g?zel ziyneti olarak yerini almı?Ÿtır. T?rkler bah?elerinde l?le yeti?Ÿtirmi?Ÿler ve ?e?Ÿitli yerlere bu ?ok sevdikleri ?i?e?Ÿi nak?Ÿetmi?Ÿlerdir. Sert Asya kı?Ÿlarının ardından karların altından fı?Ÿkıran l?le, T?rkler i?in hayat ve bereket ifade eden bir simge halini almı?Ÿ ve baharın m?jdecisi olmu?Ÿtur. L?le, XI. ve XII. y?zyıllarda Orta Asya?dan Karadeniz kıyılarına ve batıya do?Ÿru yayılmı?Ÿtır. Kafkaslardan Yakındo?Ÿu?ya ta?Ÿınarak bah?eleri bezemi?Ÿtir.
?
?i?ek sevgisi ve merakı, Osmanlı T?rklerinde, k?yl?s?nde, kentlisinde ortak ve yaygın bir tutkudur. ?i?eklerle ilgili kitaplarda yer alan y?zlerce ismin ne i?Ÿle u?Ÿra?Ÿtı?Ÿına baktı?Ÿımızda, devrin padi?Ÿahından ba?Ÿlayıp sadrazamlara, vezirlere, kaptan-ı deryalara, ?Ÿeyh?lisl?mlara, ulemaya, tarikat ?Ÿeyhlerine, ?Ÿairlere, zanaat ehline ve halkın her sınıfına kadar sıralandı?Ÿını g?r?r?z.
?
L?leye verilen ?nemin en b?y?k sebebi, ?l?le? kelimesinin yazılı?Ÿıyla ?Allah? yazılı?Ÿında aynı harflerin kullanılmasıdır. Allah, hil?l ve l?le kelimelerinin aynı harflerle yazılması ve ebced hesabıyla aynı de?Ÿeri ta?Ÿıması, l?leyi Allah kelimesini temsil eder hale getirmi?Ÿ, madd? ve m?nev? de?Ÿerini arttırmı?Ÿtır. Bu harflerin hi? birinde nokta kullanılmadı?Ÿından, ?nl? l?lez?r?ler lekeli l?leleri makbul saymamı?Ÿlardır. Bu y?zden l?le yeti?Ÿtirilmesine a?Ÿırı ?nem verilmi?Ÿ; cami, ?e?Ÿme, mezar gibi yerlerin s?slenmesinde ve T?rk s?sleme sanatında l?le, y?zlerce ?slupta yer almı?Ÿtır.
L?le tek so?Ÿandan, yalnızca bir dal ve tek bir ?i?ek verdi?Ÿi i?in Allah?ın birli?Ÿini temsil eder ve g?r?n??Ÿ? tevhid simgesi olan elif harfine benzetilir. Belki bu y?zden din ?limleri bu ?i?e?Ÿi yeti?Ÿtirmi?Ÿ, yeni ?Ÿekil ve isimlerle ?retmi?Ÿ ve yeti?Ÿtirilmesine ?nc? olmu?Ÿlardır.
Takv?m??l-Kibar?da, l?lenin kudsiyeti bizzat Aziz Mahmud H?d?y? Hazretleri?nin ifadesiyle ?Ÿ?yle anlatılmı?Ÿtır:
?L?le kelimesini olu?Ÿturan harfler, ism-i Cel?l harfleri ile kar?Ÿıla?Ÿtırılırsa aynı oldu?Ÿu g?r?l?r. Bundan dolayı l?le yeti?Ÿtirmeye b?y?k ilgi vardır. Bu ?i?e?Ÿe dikkatlice bakılırsa Hakk?ın nice m?nev? sırları m??Ÿ?hede edilir. Hatta manev? de?Ÿerinin di?Ÿer ?i?eklerden ?st?n oldu?Ÿu o kadar a?ıktır ki, ra?Ÿbet olunan temiz ve g?zel bah?elerle havası g?zel topraklarda a?ılırlar. Kefere diy?rında ve s?fl? yerlerde ?i?ek a?madı?Ÿı gibi so?Ÿanını bile ??r?t?r.?
Mehmet A?Ÿk?,
?Olmasa mazhar e?Ÿer ism-i Cel?l?e l?le,
N?il olmazdı, bu h?sn ile cem?le l?le.
Mazhar-ı ism-i Cel?l olmasa ?y? l?le,?
Bulamaz idi bu kadar r?tbe-i v?l? l?le.?
mısralarıyla, bunu en g?zel ?Ÿekilde anlatır. Yani, ?E?Ÿer, l?le Allah isminin harflerini ta?Ÿımasaydı, bu kadar g?zel bir ?i?ek olur muydu? Acaba, l?le Allah isminin harflerini ta?Ÿımasaydı, bu kadar y?ksek mertebelere eri?Ÿir miydi?? der.
?
L?le, Osmanlı İmparatorlu?Ÿu?nda, XVI. ve XVII. y?zyıllar arasında s?s bitkisi ve s?sleme motifi olarak ?ok b?y?k bir ?nem kazanmı?Ÿtır. Daha sonra bu ilgi doru?Ÿa ?ıkmı?Ÿ ve III. Ahmet zamanına ?L?le Devri? damgasını vurdurmu?Ÿtur. Anadolu?da l?lenin s?sleme ve ?Ÿiirlerde yer alması T?rklerle ba?Ÿlamı?Ÿtır. S?sleme motifi olarak kullanılması XII. y?zyıldan itibaren g?r?l?r. L?leyi ?Ÿiirlerine konu eden ilk ?Ÿair ise, Mevl?n? Cel?leddin R?m??dir.
L?lez?r- ı Ba?Ÿ-ı Kad?m yazarı Mehmet Remzi, l?leye g?sterilen ilgi ve ?tinanın L?le devrine mahsus olmayıp ?ok daha eskilere dayandı?Ÿını ?Ÿ?yle dile getirir:
? L?leye p?r-i sab?dan bu nefes ?Ÿimdi de?Ÿil,
Ezel?dir bu hev? v? heves ?Ÿimdi de?Ÿil.?
İstanbul?da, yab?n? l?le ?e?Ÿitlerinden se?ilerek veya melezleme us?l?yle elde edilen ve ?L?le-i R?m?? (İstanbul l?lesi veya Osmanlı l?lesi) adı verilen l?lelerin yeti?Ÿtirilmesine K?n?n? Sultan S?leyman zamanında ba?Ÿlanmı?Ÿtır. Bu ?Ÿekilde ilk l?le ısl?hını ?žeyh?lisl?m Ebussu?d Efendi ger?ekle?Ÿtirmi?Ÿ ve bu l?leye ?N?r-ı Adn? adını vermi?Ÿtir. Yeni bir t?r l?leyi yeti?Ÿtirebilmek ?ok b?y?k sabır ve sebat i?Ÿidir. ??nk? de?Ÿi?Ÿik renk ve ?zelliklere sahip bir l?lenin elde edilebilmesi i?in en az on yıl gerekmektedir.
Abdullah Mahmut Efendiz?de?nin ?žuk?fen?me?sinde, Aziz Mahmud H?d?y? H-hazretleri?nin l?le yeti?Ÿtirilmesi i?in i?Ÿ?ret buyurmaları ?Ÿ?yle nakledilir:
?İlk olarak Cez?yir?den getirilen sarı nergisi, Cennet ?žeyhi bir?deri Ahmet ?elebi bah?esinde yeti?Ÿtirir ve nergis ?i?ek a?tı?Ÿında, bir iki tanesini Aziz Mahmud H?d?y? hazretleri?ne g?t?r?p takdim eder.
H?d?y? hazretleri;
- Ahmet Dede bunun tohumunu al, buyurur. Nergisin tohumu olabilece?Ÿi kimse tarafından bilinmezken b?yle bir hitapla kar?Ÿıla?Ÿan Ahmet ?elebi nergisin tohumunu alarak diker. Seneler ge?tik?e ?Ÿuk?feler terakk? edip bu mertebeye eri?Ÿti.? diye Aziz Mahmud H?d?y? hazretleri?nin i?Ÿ?retiyle İstanbul l?lecili?Ÿinin ba?Ÿladı?Ÿını yazar.
Re?Ÿat Ekrem Ko?u?nun İstanbul Ansiklopedisi?ndeki riv?yette ise;
?Aziz Mahmud H?d?y? tekkesinde ?ileye girmi?Ÿ ve tekkedekilerin pabu?larını diken bir dervi?Ÿ vardır. H?d?y? hazretleri bir g?n bu dervi?Ÿin odasına girdi?Ÿinde, birtakım l?le so?Ÿanlarıyla me?Ÿgul oldu?Ÿunu g?r?p ve bunları ne yapmak istedi?Ÿini sorar. Dervi?Ÿ:
-?žeyhim, bunlar memleketimin da?Ÿlarında yeti?Ÿmi?Ÿ hatıralar, bir yere ekece?Ÿim. Bendeniz burada terbiye oldum, bakalım himmetinizle bu so?Ÿanlar ne olacak? diye cevap verir. Bu cevap ?zerine H?d?y? hazretleri:
-Pabu??u L?lesi m?b?rek olsun? buyururlar. Netice olarak o so?Ÿanlardan yeti?Ÿen l?leler ?Pabu??u L?lesi? adıyla ?i?ek?i kayıtlarına ge?er. H?d?y? tekkesinde ba?Ÿlayan l?le mer?kı daha sonra b?t?n İstanbul?u sarar? denilmektedir.
Re?Ÿat Ekrem Ko?u di?Ÿer bir makalesinde, on yedinci asır ba?Ÿlarında Aziz Mahmud H?d?y? hazretleri?nin, l?le meraklısı bir m?ridinin tesiriyle l?leye merak sardı?Ÿını ve ?Ÿeyhin İstanbul?daki b?y?k n?f?zunun, l?lecili?Ÿi salgın hale getirdi?Ÿini yazar.
Mutasavvıf, ?Ÿair ve musik??Ÿinas olan Aziz Mahmud H?d?y? hazretleri, aynı zamanda İstanbul l?lesinin yeti?Ÿtirilmesine ?nc? olmu?Ÿtur. L?le yeti?Ÿtirilmesini te?Ÿvik ve tavsiye etmi?Ÿtir, yani İstanbul l?lesi ve l?lecilerinin p?ridir.
?Defter-i L?lez?r-ı İstanbul? adlı yazmada, H?d?y? hazretleri?nin yeti?Ÿtirdi?Ÿi ?Netice? isimli l?le i?in yazılan ?Ÿiir ?Ÿ?yledir:
?Nez?fet habs u ?n buldu net?ce
G?zellik sende hatmoldu net?ce.?
XIX. y?zyılın ba?Ÿında ya?Ÿayan Mehmet A?Ÿk?, ba?Ÿlangıcından 1730 senesine kadar yeti?Ÿtirilen l?leleri ?? devreye ayırmaktadır:
1. Mukaddeme-i esm?-i l?le (?nceki l?le isimleri)
2. Esm?-i l?le der vakt-i H?d?y? Mahmud Efendi (H?d?y? zamanındaki l?le isimleri)
3. H?d?y? Mahmud Efendi hazretlerinin zamanından sonra yani Avcı Sultan Mehmed Han hazretlerinin zamanından III. Sultan Ahmed Han hazretlerinin vakitlerine kadar bilinen l?lelerin esm?ları
Bu sınıflandırmaya g?re, H?d?y? Mahmud Efendi İstanbul l?lecili?Ÿinde bir mil?ttır.
?
L?leler; renklerine, nakı?Ÿlarına, oyalarına ve yeti?Ÿtiricilerine g?re; Bais-i Rahmet, H?n-? T?b, Z? Kıymet, Nak?Ÿ-ı İl?h?, Cevher-i Yekt?, Dil beste, Cem?l-i G?l?Ÿen, ?ž?h-ı Cihan, M?cevher, Ferahengiz, M?stesn?, ?ž?r-efgen, Z?b-?ver gibi isimlerle isimlendirilmi?Ÿlerdir.
L?le ve zerrin ?e?Ÿitleri ?o?Ÿalıp, binlerce oldu?Ÿunda ?i?ek?ilikle ilgili meseleler de artmı?Ÿ, bunun ?zerine meclisler kurulmu?Ÿtur. Sultan İbrahim zamanında (1615-1648) Sarı Abdullah Efendi ?Ser ?ž?k?feciy?n-ı Hass?? ? ?i?ek?iba?Ÿı ? olarak g?revlendirilmi?Ÿtir. IV. Mehmed (1641-1692) zamanında da ??i?ek Enc?men-i D?ni?Ÿi? ? ?i?ek Akademisi ? kurulmu?Ÿtur. Yeti?Ÿtirilen ?i?ekler bu meclise getirilerek, kusursuz ve m?kemmel bulunan ?i?eklere isim verilmi?Ÿ, ismi, ?zellikleri ve tohum sahibi listelere kaydedilmi?Ÿtir. Bu listelerden meydana gelen defterler ?Ÿ?k?fen?meleri olu?Ÿturmu?Ÿtur.
XVII. y?zyıl sonlarına do?Ÿru, l?leye kar?Ÿı olan ilginin bir tutkuya d?n??Ÿmesi, l?le so?Ÿanları fiyatlarının a?Ÿırı y?kselmesine sebep olmu?Ÿtur. 1726 yılında fiyatları kontrol edebilmek amacıyla, so?Ÿanların fiyatlarını belirleyen bir liste hazırlanmı?Ÿ ve bu fiyatların ?zerinde satı?Ÿ yapılması yasaklanmı?Ÿtır. Hatta, ?Mahbub? adlı l?lenin be?Ÿ y?z altına satılmaktadır ancak l?le ?e?Ÿitlerine narh konulması ?zerine, bin kuru?Ÿtan fazla fiyatla satılması yasaklanmı?Ÿtır. L?lelere narh konulması ve uygulanması emri İstanbul Kadısı Keth?d?z?de Mehmet Efendi?ye g?nderilen bir H?km-? H?m?yun?la bildirilmi?Ÿtir.
Devlet adamlarının l?leye merak duyup ilgilenmeleri XVI. y?zyılın ortalarına rastlar. Bu tarihlerde de?Ÿer kazanan l?lenin ?Ÿ?hreti, y?zyılın sonlarına do?Ÿru yabancı sefirlerin bile dikkatini ?ekmi?Ÿ ve ?lkelerine d?nerken yanlarında l?le so?Ÿanı g?t?rm??Ÿlerdir.
?
III. Ahmet b?y?k bir ?i?ek meraklısı olup, en ?ok sevdi?Ÿi ?i?ek l?le idi. Saltanatı zamanında, l?le s?sleme sanatlarının en ba?Ÿ motifi ve devrin sembol? olmu?Ÿtur. Bunun i?in 1703?1730 yılları arasına ?L?le Devri? denilmi?Ÿtir. L?le merakı İstanbul?da do?Ÿmu?Ÿ yerli bir T?rk bulu?Ÿu idi. Fakat daha sonraları nerdeyse tamamen unutulmu?Ÿ, di?Ÿer ?i?ekler arasında kaybolmu?Ÿ, de?Ÿer ve ?nemini yitirmi?Ÿtir. L?le so?Ÿanı ilk defa, Kan?n? devrinde Hollanda?ya g?t?r?lm??Ÿt?r. Ancak Hollandalılar, bu i?Ÿi geli?Ÿtirerek mill? k?lt?r haline getirmi?Ÿlerdir.
Kan?n? devrinde İstanbul?un l?lesi ve leyl?kları ?ok me?Ÿhurdur.
Yılmaz ?ztuna da, l?le, leyl?k, s?mb?l ve t??Ÿ-ı ?Ÿ?h? ?i?eklerinin tohumları ilk defa Hollanda?ya ve oradan di?Ÿer Avrupa ?lkelerine, XVI. y?zyıl ortalarında K?n?n? nezdinde Almanya b?y?kel?isi olan Baron von Busbecq tarafından g?t?r?ld??Ÿ?n?; l?le so?Ÿanının T?rkiye?den Hollanda?ya getirili?Ÿinin, Hollanda?da her yıl mill? bayram olarak kutlanmakta oldu?Ÿunu yazmaktadır.
Bizde ise bir zamanlar; Sultan?dan Pabu??u?ya kadar uzanan l?le sevd?sı, Yıldırım?a tılsımlı g?mle?Ÿinin sırtına l?le motifi kondurmu?Ÿ, F?tih?e kaftanını l?lelerle bezetmi?Ÿ, Yavuz Sultan Selim?e Kefe?den l?le so?Ÿanı ısmarlatmı?Ÿ, K?n?n??ye l?le redifli ?Ÿiirler yazdırmı?Ÿ, I. Ahmed?i bizzat l?lez?r? yapmı?Ÿ, Avcı Mehmed?e ?i?ek enstit?s? kurdurmu?Ÿ ve nihayet III. Ahmed?i S?d?b?d?e g?t?rd??Ÿ? sırada l?le ?e?Ÿitleri bini a?Ÿmı?Ÿ, Nedim gibi nice ?Ÿairlere ilham kayna?Ÿı olmu?Ÿ, zevk ve sanat ?leminde zirveye ula?Ÿmı?Ÿtır.
??žehriyara buldı ?lem devletinde itidal
L?lelerle geldi ba?Ÿa ba?Ÿka bir h?sn? cemal
Ruz-? ?Ÿeb kılmak da g?l?Ÿen lutf-ı te?Ÿrifin hayal
L?le faslı iyd heng?mı bahar eyyamıdır??(Nedim)
?
Ancak daha sonra, bir devre adını vermi?Ÿ, ?Ÿiirlere, ?Ÿarkılara, edebiyata, s?sleme sanatları ve g?zel sanatlara konu olmu?Ÿ, ilham vermi?Ÿ ve vermeye devam eden bir de?Ÿer olmasına ra?Ÿmen vefasızlı?Ÿa u?Ÿramı?Ÿtır. Ba?Ÿlı ba?Ÿına bir k?lt?r olu?Ÿturmu?Ÿ bu nadide ?i?ek, ?Ÿa?Ÿaalı zamanlarındaki madd? ve m?nev? him?yeyi, maalesef daha sonraları bulamamı?Ÿtır.
Din ?limleri l?le yeti?Ÿtirilmesinde ?nc? olmu?Ÿlar ve yeti?Ÿtirilmesini te?Ÿvik etmi?Ÿlerdir. L?le-i R?m? de denilen İstanbul l?lesi ?zelli?Ÿindeki ilk l?leyi, ?N?r-ı Adn? adıyla yeti?Ÿtiren Ebussuud Efendi?yi, Aziz Mahmud ?sk?d?r? takip ederek, l?lemize binlerce renk ve bi?im kazandırılmasına ?nc? ve te?Ÿvik edici olmu?Ÿtur. Bunlardan ba?Ÿka, ulemadan daha bir?ok ki?Ÿi ?i?ek?ilikle ilgilenmi?Ÿler ve ?zellikle de l?le cinslerini ?o?Ÿaltmak i?in ?aba g?stermi?Ÿler ve ?evrelerini bu i?Ÿe te?Ÿvik etmi?Ÿlerdir.
1730 yıllarından sonra İstanbul l?lesi ?e?Ÿitleri kaybolmaya ba?Ÿladı?Ÿı gibi, birka? sene ?ncesine kadar bildi?Ÿimiz l?le de az g?r?l?r bir ?i?ekti. ?ocuklu?Ÿumuzun Emirg?n?daki l?le bayramları tarihe karı?Ÿmı?Ÿ, baharda boy g?stermeye ?alı?Ÿan ithal l?leler bile eski ne?Ÿesini kaybetmi?Ÿti. Son yıllarda g?ze ?arpan İstanbul?u l?lelendirme gayreti ile birlikte İstanbul L?lesi yeti?Ÿtirme ?abaları da g?r?lmektedir. Binlerce renk ve ?e?Ÿide ula?Ÿması pek m?mk?n g?r?nmese bile k?lt?r?m?z?n ?nemli bir par?ası olan l?lenin topraklarına d?nmesi sevindiricidir. Yeniden L?le Bayramları d?zenlenmeli, yeniden l?le bah?eleri olu?Ÿturulmalıdır. Tarihimizde bir bah?e k?lt?r? ve medeniyeti olu?Ÿturan Bo?Ÿazi?i ve Hali? kıyılarında, Osmanlı bah?e k?lt?r?ne ?zg? d?zenlemelerle kurulacak bah?elerde l?le yeti?Ÿtirilmesi ve bu bah?elerde l?le ?Ÿenlikleri yapılması anlamlı olacaktır.
Bu yazı 2007 yılının Nisan ayında yayınlanan Gezgin dergisinin 3. sayısından alınmı?Ÿtır.
