"Balkan Sava?Ÿlarındaki rezil orduyu, ?anakkale?de, Kut-?l Amara?da kahramanlık yapacak hale getiren Enver Pa?Ÿa?dır..."?
Mustafa Kemal Pa?Ÿa?ya ?Gazi? diye hitap edildi?Ÿini biliyoruz. Enver Pa?Ÿa?yı anlattı?Ÿınız bu kitaba ??žehit? ismini vererek bir nazire mi yapıyorsunuz??
Hayır, nazire de?Ÿil; sadece bir mesaj oldu?Ÿunu s?yleyebilirim. ??nk? Enver Pa?Ÿa ?Ÿehit olmu?Ÿtur. Ayrıca di?Ÿer bir kısım arkada?Ÿları gibi, Ermeni komitacıları tarafından ?Ÿehit edilmemi?Ÿtir, fiili bir sava?Ÿ i?erisinde ?Ÿehit edilmi?Ÿtir. T?rkistan?ın kurtulu?Ÿ sava?Ÿları i?erisinde ?Ÿehit olmu?Ÿ bir insandır. Pa?Ÿa?nın bu ?zelli?Ÿi, bilerek veya bilmeyerek g?rmezden gelinmi?Ÿtir. Bunu vurgulamak istedim. Ayrıca ??žehit? ismi, kitabın muhtevası hakkında da bir mesaj sayılabilir. Enver Pa?Ÿa?ya kar?Ÿı, alı?Ÿılagelen piyasa a?Ÿzıyla yakla?Ÿılmadı?Ÿını, hakkının verildi?Ÿini ve hatta ona sempatiyle yakla?Ÿıldı?Ÿını belirtmek bakımından da ??žehit Enver Pa?Ÿa? ismi uygundu.?
?
Enver Pa?Ÿa?ya bir iade-i itibar diyebilir miyiz??
Enver Pa?Ÿa?nın iade-i itibara ihtiyacı yok. ?yle bir durumda de?Ÿil Enver Pa?Ÿa. Resmi tarih yazınımızdaki Enver Pa?Ÿa imajından dolayı ?yle s?yledim? Hayır, o hep yanlı?Ÿ biliniyor. Ortaokul tarih kitaplarını saymazsanız, resmi tarihte de Enver Pa?Ÿa ?yle k?t?lenmi?Ÿ, dı?Ÿlanmı?Ÿ de?Ÿildir. Ama ortaokul, lise kitaplarında yer alan, ??? ki?Ÿi devleti sava?Ÿa soktular, imparatorlu?Ÿu par?aladılar? gibi laflara kar?Ÿı bir iade-i itibar kabul edilebilir. Resmi tarih yazınımızda Enver Pa?Ÿa denilince hemen akla iki tane kli?Ÿe geliyor; bir tanesi, devleti Almanlara sattı, ikincisi ise, Sarıkamı?Ÿ?ta 90 bin askerimizi ?ld?rd???
?
?nce ilkinden ba?Ÿlayalım; nasıldı Enver Pa?Ÿa?nın Almanlarla ili?Ÿkisi? Enver Pa?Ÿa o sıralarda Alman hayranıydı. Alman ordusuna hayrandı. Hen?z gen? bir subayken Berlin?de ata?Ÿemiliterlik yaptı. G?revi sırasında Alman ordusunu ?ok yakından izledi. O d?nemde de Alman ordusu, ger?ekten hayran olunacak d?zeydeydi. Hele bizim Osmanlı ordusunun peri?Ÿanlı?Ÿı kar?Ÿısında, Alman ordusunu g?r?p de hayran olmamak m?mk?n de?Ÿildi. Disipliniyle ve e?Ÿitim kalitesiyle, Avrupa?da herkesin birinci sınıf olarak g?rd??Ÿ? bir orduydu. Bu hayranlık meselesi, Enver Pa?Ÿa?nın d?nemindeki subaylarımız arasında sıradan bir ?Ÿeydi. Bizimkiler zaten ya Fransız hayranıydı, ya İngiliz hayranıydı ya da Alman hayranıydı. Kendilerine hayranlık d?nemini maalesef kaybetmi?Ÿlerdi. Enver Pa?Ÿa Almanların ?ok sevdi?Ÿi bir isimdi. Hatta ?ok gen? ya?Ÿına ra?Ÿmen, Alman İmparatorunun ?zel ilgi g?sterdi?Ÿi bir insandı. Peki, Enver Pa?Ÿa?nın bu hayranlı?Ÿı, T?rkiye?yi Almanlar i?in tehlikeye atacak boyutta bir hayranlık mı? Bu ?ok sa?madır. Vatanını, devletini bu kadar ?ok seven bir insan, ?Ben Almanları ?ok seviyorum? diye ?lkesini tehlikeye atar mı? Bu konu?Ÿulmayacak bir ?Ÿey. Ayrıca Enver Pa?Ÿa?nın mektupla?Ÿtı?Ÿı bir Alman dostu vardır. Mektuplarda ona, ?Seninle biz dostuz, bu dostlu?Ÿumuz hep devam edecek? diyor. ?Ama devletler arasında dostluk olmaz, bunu unutma? diyor. ?Devletler arasında menfaat ili?Ÿkileri vardır. Bug?n Almanlarla iyiyiz, yarın k?t? olabiliriz. K?t? oldu?Ÿumuz zaman da, bizim ki?Ÿisel dostlu?Ÿumuz devam eder ama devletlerimiz arasında bu olmaz? diyor. Enver Pa?Ÿa bu mektubu yazdı?Ÿı d?nemde daha 30 ya?Ÿına gelmemi?Ÿ, gen? bir insan. O gen? ya?Ÿında, ?Devletler arasında dostluk olmaz, menfaat ili?Ÿkileri olur? diyebilen bir insan. ?Siz Almanların hedefi Adana?ya kadar gelmek? diye tahliller yapan bir adam.?
?
Sava?Ÿa girmek zorunda mıydı Osmanlı??
Sava?Ÿa girerken bizimkiler iki zorunlulukla kar?Ÿı kar?Ÿıyaydılar. Bir, harbe girmeden ayakta duramazlardı. Neden; ??nk? harbin konusu Osmanlı?nın payla?Ÿılmasıdır. B?yle bir zamanda Osmanlı?nın sava?Ÿa katılmaması s?z konusu de?Ÿil. Bu Osmanlı?nın elinde de de?Ÿil. Onun yanında mısın, bunun yanında mısın; artık mesele budur. Bizimkiler ?nce İngilizlere dayanmak istediler. Fakat İngiltere?nin politikası de?Ÿi?Ÿmi?Ÿti. İngiltere, Rusların a?Ÿa?Ÿı sarkmasını engellemek i?in, ?Ne ?ls?n, ne olsun? stratejisiyle Osmanlı?nın varlı?Ÿını istiyordu. Sonradan Reval?de anla?Ÿınca, ?Osmanlı payla?Ÿılsın? dediler. Rumeli toprakları zaten gitmi?Ÿ. S?z konusu olan, Anadolu topraklarının payla?Ÿılması. Bu nedenle bizimkiler ?nce İngilizlere yakla?Ÿtılar. Tabiri caizse İngilizler yanlarına bile yakla?Ÿtırmadılar. Fransızlara yakla?Ÿmak istediler. Onlar da yanlarına yakla?Ÿtırmadılar. Enver Pa?Ÿa?nın Almancı tanınması gibi, ?? b?y?klerden biri olan Cemal Pa?Ÿa ise Fransızlara yakın biri olarak tanınırdı. Cemal Pa?Ÿa?yı Fransa?ya yolladılar m?zakere yapmak i?in. Cemal Pa?Ÿa 15 g?n randevu alamadı. Bir devlet, bir devletle g?r??Ÿmek i?in aya?Ÿa kadar gitmi?Ÿ ama randevu alamıyor. Yani bu kadar a?Ÿa?Ÿılandılar. ?te yandan, Osmanlı par?alanırsa b?y?k par?ayı kim alacak? Rusya alacak. İstanbul ve Do?Ÿu Anadolu Rusların. Buna ra?Ÿmen Sadrazam Talat Pa?Ÿa, Kırım?a ?ar?la g?r??Ÿmeye gitti. Dı?Ÿi?Ÿleri Bakanına anla?Ÿma teklif etti. Alay ettiler. Bu kadarını s?yleyeyim size. İngilizlerle Rusların yazı?Ÿmaları var; diyorlar ki, ?Osmanlı?nın bu gibi tekliflerine alayla, tehditle kar?Ÿılık verin.? Yani Almanya, Osmanlı i?in mecburi bir tercih miydi? Mecburi tercihti, son tercihti. Onu da millet sanıyor ki, Almanya elimizin altındaydı. Hayır, ba?Ÿta Almanlar da kabul etmiyorlar seni. Neden? Osmanlı, Balkan Harbi?nden ?ıkmı?Ÿ bir orduya sahip. Bu Balkan Harbi ordumuzu ve milletimizi rezil etmi?Ÿ bir d?nemdir. Balkan Harbi?ni b?t?n d?nya g?rd?. Silah atmadan Selanik teslim edildi. B?yle bir orduyla Almanya ne yapacak? Gayet a?ık bir ?Ÿekilde Alman yetkililer ?Ÿunu diyor; ?Biz sava?Ÿa giriyoruz ve sırtımızda y?k istemiyoruz.? Bu haldeyken, Alman İmparatorunun zorlamasıyla bizle ittifak kuruyorlar. Daha sonra o d?nemi yazanlar ?izenler, ?Hi? olmazsa tarafsız kalsaydık? diyorlar. Adamlar seni par?alayacak, nasıl tarafsız kalıyorsun? Tarafsızlık olur muydu, olurdu. Nasıl olurdu; kendini tek ba?Ÿına savunacak g?c?n varsa tarafsız olursun. Bırak kendini savunmayı, Osmanlı ayakta duramıyor. Enver Pa?Ÿa?nın bu noktada Almancılık yaptı?Ÿı iddiaları var. Enver?in Almancılık yaptı?Ÿı iddiaları falan yanlı?Ÿtır. Evet, Alman hayranıydı. Nitekim bizim ordunun e?Ÿitimi Almanların elinde oldu. Ve Balkan Harbi?nde d?k?len, rezil olan o ordu, d?nya sava?Ÿında harikalar yarattı. O orduyu Almanlar e?Ÿitti ve Enver Pa?Ÿa y?netti. ?Sava?Ÿa Almanlarla beraber girdik ama hep Alman komutanların direktifleriyle hareket ettik? deniyor, bunlar da yanlı?Ÿ. Harbe beraber girince, bizimkiler ortak kararg?h kurdular. D?nyanın d?rt bir yanında ordular ?arpı?Ÿacaksa, ortak bir koordinasyon merkezi kurulmalı, gayet do?Ÿaldır bu. Beraber sava?Ÿıyorsun; Almanlar giderse sen de gittin. Onlar kurtulursa sen de kurtuldun. Bu noktada Alman menfaati, T?rk menfaati diye bir ?Ÿey olabilir mi? Peki sava?Ÿta Alman ve T?rk menfaatleri ?akı?Ÿamaz mı? ?akı?Ÿır ve nitekim ?akı?Ÿtı da. Menfaatler ?akı?Ÿtı?Ÿı zaman asıl Enver Pa?Ÿa?yı g?receksin. Bak? Harek?tı?ndan ?nce Almanlar Enver Pa?Ÿa?ya, ?Kesinlikle girmeyeceksin, ordularını g?neye g?nder? dediler. Enver Pa?Ÿa ise, ?Ermenilere kar?Ÿı T?rkleri korumak zorundayım, Bak??ye girece?Ÿim, benim onlara s?z?m var? dedi. Bizimkiler hem Ermenilerle, hem İngilizlerle, hem de Ruslarla ?atı?Ÿıyor orada. Yakalanan İngiliz esirlerin i?inden Alman subayları ?ıkıyor. Yani Almanlar, İngiliz ?niforması giyip, bize kar?Ÿı sava?Ÿmaya ba?Ÿlamı?Ÿlar, o ?l??de bir ?arpı?Ÿma var. Bunlar hep yayımlanmı?Ÿ ?Ÿeyler. Ve Almanların T?rklere kar?Ÿı yaptı?Ÿı o fiili m?cadeleye ra?Ÿmen Bak??ye girdi Enver Pa?Ÿa?nın ordusu. Menfaatlerin ?atı?Ÿtı?Ÿı yerde Enver Pa?Ÿa?nın kimden yana oldu?Ÿu bellidir. Bu bir kahramanlık da de?Ÿildir Enver Pa?Ÿa i?in, do?Ÿaldır, elbette Bak??ye girecek, Enver Pa?Ÿa T?rk?t?r, T?rk???d?r. Neden Almancı olsun? Bunlar ?ok basit propagandalar. Kendi kahramanlarımızı k???ltmek, birtakım insanların gıdası olmu?Ÿ.?
?
Enver Pa?Ÿa denilince akla gelen bir di?Ÿer kli?Ÿe de Sarıkamı?Ÿ Harek?tıdır. Sarıkamı?Ÿ?taki harek?tı ve binlerce askerin donmasını nasıl de?Ÿerlendiriyorsunuz??
Sarıkamı?Ÿ meselesinde 90 bin, 80 bin diyerek rakam tartı?Ÿması yapmak yanlı?Ÿtır. Sarıkamı?Ÿ hadisesine bakı?Ÿ a?ısı da yanlı?Ÿtır. Sarıkamı?Ÿ?ta bir vatan m?dafaası yapılmı?Ÿtır; 90 bin veya 10 bin her neyse ?Ÿehit verilmi?Ÿtir. Biz bir?ok cephede vatan m?dafaası yaptık sava?Ÿta ve 250 binin ?zerinde ?Ÿehit verdik. Bir vatan m?cadelesinde, ?Ÿehitlerin sayısıyla siyaset yapmak al?aklıktır. ?žehit sayısıyla siyaset yapılmaz. Vatan i?in d?v??Ÿm??Ÿ m?d?r, d?v??Ÿm??Ÿt?r, o ?Ÿehittir. ?anakkale?de 250 bin ?Ÿehit verdik. Hi? kimse soruyor mu neden ?anakkale?de 250 bin ?Ÿehit verdik diye? Yok. Peki neden Sarıkamı?Ÿ?taki ?Ÿehidi soruyorsun? Askerler bir sava?Ÿ kazanıldı?Ÿı zaman ?Ÿehit, kaybedildi?Ÿi zaman ?l? m? olurlar? Ama askerlerin ?arpı?Ÿarak de?Ÿil de, donarak ?lmelerinden dolayı yapılan ele?Ÿtiriler var. Neyle olursa olsun. ?žehit, ?Ÿehittir. Donarak veya vuru?Ÿarak olması hi? fark etmez. İkinci nokta, 90 bin sayısı abartılmı?Ÿtır. Sarıkamı?Ÿ?taki yenilginin ba?Ÿ sorumlularından biri olan 9. Kolordu Kurmay Ba?Ÿkanı ?žerif Bey?in hatıratında, ?90 bin? diye bir rakam ge?mi?Ÿtir. Ondan sonra bu rakam b?yle devam etmi?Ÿtir. Bunun aslı esası yoktur. Ger?ek rakamlar 30 bin civarındadır. Rus ve Alman kayıtlarında verilen rakamlar da, 26 bin civarındadır. Gelelim Sarıkamı?Ÿ Harek?tı?na. Bug?ne kadar, Sarıkamı?Ÿ Harek?tı?na, ?Askeri a?ıdan yanlı?Ÿ bir harek?ttır? diyen kimse yoktur. Bu harek?ttaki amacı neydi Enver Pa?Ÿa?nın? Enver Pa?Ÿa?nın amacı ?Ÿuydu: Rus Ordusu, Batı?da Almanlarla kavga halinde oldu?Ÿu i?in, Ruslar b?t?n a?Ÿırlı?Ÿını oraya g?ndermi?Ÿ. Do?Ÿu Cephesi?nde Rusların ?ok az adamları var. 100 bin civarında askerleri var Do?Ÿu?da. Onlar da Sarıkamı?Ÿ ?evresinde yanlı?Ÿ cephelenmi?Ÿler. Yani Ruslar bir taraflarını a?ık bırakmı?Ÿlar. Enver Pa?Ÿa bunu g?rm??Ÿ. Bazı tarih?ilerin dedi?Ÿine g?re, Ruslar orada, ?Gel, beni mahvet? der gibi duruyor. ?Bir askerin, Rusların bu durumunu g?r?p de gitmemesi olmaz? diyorlar. Enver Pa?Ÿa, normal ?Ÿartlarda bizim Rusları halledemeyece?Ÿimizi biliyor. Rusların hızlı zamanları. Burada Rus Ordusunu yenebilirse ve Do?Ÿu Cephesi?ni yıkabilirse, Kafkaslar?a kadar ?n?m?z a?ılıyor. Ve Azerbaycan ile ili?Ÿki sa?Ÿlandıktan sonra da, ikmal gibi problemler ortadan kalkıyor. Azerbaycan ile irtibat kurdu?Ÿun zaman, bir defa o petrol kuyuları senin eline ge?iyor. Bak??ye girildikten sonra Halil Pa?Ÿa?nın bir mektubu var: ?Petrol kuyuları, bizim b?t?n meselelerimizi halleder? diyor. Ama? bu. İkmal sorunu var diye harek?t yapmayacak de?Ÿilsin. Ruslar Erzurum?a kadar gelmi?Ÿler. K?pr?k?y ve Azap Sava?Ÿları olmu?Ÿ ve bu sava?Ÿlarda, bizimkiler Rusları geri atmı?Ÿlar. Yani bu ba?Ÿarıdan sonra Ruslar Sarıkamı?Ÿ?a ?ekilmi?Ÿler. Yoksa Ruslar Erzurum?dalar.?
?
Aynı zamanda bir savunma harek?tı mıydı Sarıkamı?Ÿ??
Tabii. Zaten K?pr?k?y ve Azap Sava?Ÿları?nda Hasan İzzet Pa?Ÿa bir hata yaptı. Rusları geri attı?Ÿı halde, Rusları takip etmedi. Rusları takip etseydi, Sarıkamı?Ÿ Harek?tı?na gerek kalmayacaktı. Ruslar geri ?ekilirken, bizim Hasan İzzet Pa?Ÿa da orduyu 15 kilometre geriye ?ekti. Sava?Ÿı kazanmı?Ÿsın, Ruslar ka?ıyor, sen neden geri ?ekiliyorsun? ?Orduda moral kalmadı? gibi sebepler sunuluyor. Bunun ?zerine Sarıkamı?Ÿ Harek?tı oldu. Bu harek?t ba?Ÿarılabilseydi, Ruslar Do?Ÿu Cephesi?nde bitecekti. Bizimde ??kmemiz artık m?mk?n olmazdı. ??nk? Azerbaycan ile b?t?nle?Ÿmi?Ÿ olacaktık. Ba?Ÿka bir nokta daha var; askerin psikolojisi. T?rk Ordusu, ?93??n intikamını almak istiyordu. Bu da, askerin harek?ta bakı?Ÿı a?ısından ?nemlidir. Sarıkamı?Ÿ Harek?tı, plan olarak, Mare?Ÿal Fevzi ?akmak d?hil ?ki Cumhuriyet?in Genelkurmay Ba?Ÿkanlı?Ÿı?nı yapmı?Ÿ, b?y?k bir askerimizdir- hi? kimse planın yanlı?Ÿ ve zamansız oldu?Ÿunu s?ylemiyor. Efendim mevsim kı?Ÿtı, hava so?Ÿuktu? Sava?Ÿta bu t?r lafları s?ylemek komiktir. Sava?Ÿmak gerekiyorsa sava?Ÿacaksın. Bunu hi?bir asker s?ylemez zaten; bunlar sokaktaki adamın dedikodusu. Sarıkamı?Ÿ Harek?tı ba?Ÿarılı olsaydı, T?rkiye?nin bir?ok meselesi ??z?lm??Ÿ olacaktı. Siyasi neticeleri ?ok b?y?k olacaktı. Ama ba?Ÿarılamadı. Ba?Ÿarılamamasının nedenlerine ge?meden ?nce ?Ÿunu s?yleyeyim: Dedi?Ÿim gibi bu yaz kı?Ÿ meselesi avami bir tenkittir. So?Ÿuktan donanların sayısı, Ruslarda bizden fazladır. Bu da akla uygundur. ??nk? Ruslar siperde oturmu?Ÿ bekliyor, bizimkiler hareket halinde. Bizde donanların sayısı, yapılan propagandaların aksine ?ok azdır. Ve daha ?ok, Hafız Hakkı?nın kolordusu Allahuekber Da?Ÿları?nı a?Ÿarken, bir t?menimiz gece tipiye yakalanmı?Ÿtır. Asıl kayıp orada verilmi?Ÿtir, onun dı?Ÿında ?ok da bir kayıp verilmemi?Ÿtir. Sarıkamı?Ÿ?ta Enver Pa?Ÿa?nın ba?Ÿında bulundu?Ÿu kolordu, İhsan Pa?Ÿa?nın kolordusu, tam planlanan saatte Sarıkamı?Ÿ?a inmi?Ÿtir. Planda bir yanlı?Ÿlık yok.?
?
Plan do?Ÿruydu ama Enver Pa?Ÿa?nın emrindeki komutanlar bu plana uyamadı mı??
Genel de?Ÿerlendirmeyi ?yle yapabiliriz. Genelkurmay yayınlarındaki nihai h?k?m de odur. Kumandanlar, Enver Pa?Ÿa?ya ayak uyduramadılar. Plana uyamayan bu komutanlar da, Enver Pa?Ÿa hakkındaki olumsuz propagandayı yapan komutanlardır. 9. Kolordu?nun Kurmay Ba?Ÿkanı ?žerif Bey, 9. Kolordu?nun Komutanı İhsan Pa?Ÿa; bunlar hemen 1920?lerde hatıralarını yayınladılar ve veryansın ettiler Enver Pa?Ÿa?ya. İ?Ÿte onların o yazdıkları hala devam edip gidiyor. 1920?lerde d?nemin ?nde gelen isimleri anılarını yayımlamaya ba?Ÿlıyorlar. Ve bu anılarda, genel olarak, Milli M?cadele y?celtildik?e Enver Pa?Ÿa k???lt?l?yor.?
?
Bu propagandayı neye ba?Ÿlıyorsunuz??
Neden hedefte Talat veya Cemal Pa?Ÿa?lar yoktu da, Enver Pa?Ÿa vardı? Bir kere Enver Pa?Ÿa askerdi, ba?Ÿkomutandı ve ordunun ?ok sevdi?Ÿi bir adamdı. Temel mesele oradaydı. Fakat bu propagandaları, ?yle ?ok fazla organize bir ?Ÿey gibi d??Ÿ?nmek yanlı?Ÿtır. Enver Pa?Ÿa?yla ilgili k?t? propagandaların ?o?Ÿu, İhsan Pa?Ÿa ile ?žerif Bey?in hatıralarından kaynaklanıyor. Onlar da, bunları hesaplı olarak yapmamı?Ÿlardır. Kendi sorumluluklarını, Enver Pa?Ÿa?nın ?zerine atmak i?in yapmı?Ÿlardır.?
?
Hedefteki isim neden Enver Pa?Ÿa hocam??
En kısa ifadesiyle, Enver Pa?Ÿa ordunun ruhu. Balkan Sava?Ÿları?ndaki rezil orduyu, ?anakkale?de, Kut-?l Amara?da kahramanlık yapacak hale getiren Enver Pa?Ÿa?dır. Ve herkes Enver Pa?Ÿa?ya ba?Ÿlı. Ruslar ve Fransızlar biliyorlar ki, Enver?e bir ?Ÿey olursa, bu ordu ??ker. Birinci D?nya Sava?Ÿı?ndaki propaganda ?alı?Ÿmalarını anlatan bir kitap var. Genelkurmay ar?Ÿivlerine dayanıyor. Orada İngilizlerin ve Rusların yayımladı?Ÿı propaganda bro?Ÿ?rleri var. Bro?Ÿ?rlere bakıyorsun, y?zde 90?ı hep Enver Pa?Ÿa?yla ilgili. Yahu Sadrazam var, Padi?Ÿah var, hi? onlardan laf yok, sadece Enver Pa?Ÿa hedef. Niye? ??nk? ordunun dire?Ÿi Enver Pa?Ÿa. Enver Pa?Ÿa?yı ??kertirsen, ordu ??ker. Onların yakla?Ÿımı bu ve ?ok da yanlı?Ÿ bir yakla?Ÿım de?Ÿil. Bug?n bazı tarih?ilerimizin yazdıklarına bakıyorum, sanki o bro?Ÿ?rleri aynen tekrar ediyorlar. Bu elbette bir rastlantıdır. Oradan aldıklarını s?yleyemeyiz ama can sıkıcı bir rastlantıdır. Rus propagandalarında yer alan ifadelerin, aynen bizim tarih?ilerin ?alı?Ÿmalarında yer alması, kabullenilecek ?Ÿey de?Ÿil. Sonu? olarak, T?rkiye?de Enver Pa?Ÿa?yla ilgili propagandaların yayılması, kendi hatalarını onun ?zerine atmak isteyen askerlerin iddialarının, İttihat?ı d??Ÿmanlı?Ÿını Cumhuriyet d?neminde bile s?rd?ren insanlar tarafından kullanılmasıyla olmu?Ÿtur. Bir de buna Rusların ve İngilizlerin propagandası eklenmi?Ÿtir. ?žimdi tabii Cumhuriyet?in de bir d?nem resmen y?r?tt??Ÿ? bir propaganda var. Fakat o propagandayı devam ettirmemi?Ÿler. O propaganda, Enver Pa?Ÿa?nın T?rkiye?ye girmesine kar?Ÿı, onu engellemek ?zere yapılmı?Ÿtı. Enver Pa?Ÿa?nın Anadolu?ya girme fikri ortadan kalkınca, bu propaganda sona erer. Nitekim Mustafa Kemal Pa?Ÿa, Enver Pa?Ÿa hakkında konu?Ÿturmuyor kimseyi. Ve Enver Pa?Ÿa?yla ilgili kullandı?Ÿı ifadeler ?ok muhte?Ÿem. Kullandı?Ÿı tabire bak; ?Enver, bir g?ne?Ÿ gibi do?Ÿmu?Ÿ, bir gur?b ihti?Ÿamıyla batmı?Ÿtır, arasını tarihe bırakalım.? Edebiyat g?c? de ancak bu kadar olur??
?
Anadolu?ya girseydi, birinci adam Enver Pa?Ÿa mı olurdu?
Enver Pa?Ÿa olurdu.?
?
Kimin nezdinde olurdu??
Ordu nezdinde. Mustafa Kemal de bir hareket ba?Ÿlatmı?Ÿ ve y?r?t?yor. Hi? kimse de, ?Buyur, hareketin ba?Ÿına ge?? demez. Ayrıca Mustafa Kemal de hırslı ve b?y?k i?Ÿler yapmak emelinde olan biri. Enver?e kar?Ÿı tedbir alıyor. O propagandalar, tedbirden dolayı yapılmı?Ÿtır.?
?
Enver Pa?Ÿa ile Mustafa Kemal Pa?Ÿa arasında bir orta yol bulunamaz mıydı? Acaba, daha ba?Ÿka bir sorun veya bir g?r??Ÿ ayrılı?Ÿı olabilir miydi aralarında??
Enver Pa?Ÿa i?in bu m?mk?n olsa da, Mustafa Kemal Pa?Ÿa davet etmez.?
?
Neden??
??nk? Enver Pa?Ÿa?yı tanıyor. Enver Pa?Ÿa geldi?Ÿi zaman, Mustafa Kemal Pa?Ÿa, onun arkasında olmak zorundadır. Ba?Ÿka m?mk?n? yok. Mustafa Kemal Pa?Ÿa bunu elbette istemez, neden istesin??
Bu, gayet do?Ÿal bir mesele. Enver Pa?Ÿa, Sakarya Sava?Ÿı?ndan bir ay ?nce Batum?a geliyor. Batum?da, Sakarya Sava?Ÿı?nın sonucunu bekliyor. ??nk? bizim Anadolu hareketinin ba?Ÿarılı olaca?Ÿı Sakarya?da belli oluyor. O zamana kadar ki İn?n? Sava?Ÿları falan ?ok m?him de?Ÿil. Birinci İn?n? Zaferi diyorsun, İkinci İn?n? Zaferi diyorsun, bir bakmı?Ÿsın d??Ÿman gelmi?Ÿ Sakarya?ya. Bunlar nasıl zaferse? Enver Pa?Ÿa?nın mektuplarında gayet a?ık olarak var: ?Burada Sakarya Sava?Ÿı?nın sonucunu bekleyece?Ÿiz? diyor. ?E?Ÿer milli kuvvetlerimiz hak ettikleri ba?Ÿarıyı kazanırlarsa, bizim i?in mesele yoktur, Anadolu?ya gitmenin anlamı yok, ben Do?Ÿu?ya y?nelece?Ÿim? diyor. ?Ama Sakarya?da ma?Ÿlup olunursa, hi? kimse beni tutamaz? diyor. Bunu arkada?Ÿlarına da yazıyor. Mustafa Kemal?e de yazıyor. Gizli kapaklı bir ?Ÿey yok ortada. Nitekim T?rk Ordusu Sakarya?da kazanınca, Enver Do?Ÿu?ya y?neliyor. Ondan sonra Mustafa Kemal ve arkada?Ÿları i?in, ?Enver? diye bir mesele yok. Durumu do?Ÿru anlayabilmek i?in ba?Ÿa d?nelim; J?n T?rk devriminin amacı tam olarak neydi? Abd?lhamit?i neden tahttan indirdiler? Cevaba sondan ba?Ÿlayayım; Sultan Hamit?in, Talat Pa?Ÿa ve arkada?Ÿları i?in s?yledi?Ÿi bir s?z var; ?Birbirimizi tanıyamamı?Ÿız, yazık olmu?Ÿ? diyor. Hakikaten, Enver Pa?Ÿa ve Talat Pa?Ÿa gibi iki adam, Sultan Hamit?in yanında olsaydı, bunlar m?mk?nd?r ki devleti aya?Ÿa kaldırırlardı. ?ok yetenekli, birbirini tamamlayan, ?st?n meziyetli ?? insan bunlar. Ama olmamı?Ÿ. Me?Ÿrutiyet dedi?Ÿin ?Ÿey, kim a?ısından bakarsan, ona g?re de?Ÿi?Ÿiyor. Batılı devletler ve gayrim?slimler a?ısından bakarsanız, Me?Ÿrutiyet, Osmanlı?yı i?inden denetlemek i?in bir yoldur. 1867 Islahat Fermanı?na kadar, İmparatorlu?Ÿun y?netiminde M?sl?manlardan ba?Ÿkası olmazdı. 1867?den sonra gayrim?slimler Osmanlı y?netimine girmeye ba?Ÿladılar. Yabancı devletler, devlet te?Ÿkilatına giren yabancılar vasıtasıyla istihbarat yapma imk?nı buldular. Fakat bununla yetinmediler. ?Me?Ÿrutiyet olsun ki, gayrim?slimler meclise girsin ve onlar vasıtasıyla kanunları y?nlendirelim? istediler. Gayrim?slimler i?in ise Me?Ÿrutiyet, ba?Ÿımsızlıklarına ikinci bir adımdı. Birinci adımı 1867 Islahat Fermanı?yla T?rklerle e?Ÿit olarak atmı?Ÿlardı. İkinci adım, devlette e?Ÿit olmaktı. Hedefleri ?ok a?ıktır ki, milli ba?Ÿımsızlıklarına kavu?Ÿmaktı. M?sl?man T?rkler i?inse Me?Ÿrutiyet, Osmanlı Devletini kurtarmaktı. Onlar sanıyordu ki, ?Devleti gayrim?slim, T?rk, M?sl?man hep birlikte kucaklarsak, karde?Ÿ?e bu i?Ÿi ba?Ÿarırız.? H?lbuki Tanzimat?tan beri, bu e?Ÿitle?Ÿtirme giri?Ÿimleri, tam tersine İmparatorlu?Ÿun unsurlarını ayrı?Ÿtırıyor. Bunu bug?n biz g?rebiliyoruz ama o g?n onlar g?remiyorlardı. Osmanlı devleti mali, askeri her bakımdan ?aresizlik i?indeydi. Balkanlar?da s?rekli komitacılarla sava?Ÿılıyordu. Enver Pa?Ÿa da zaten mezun oldu?Ÿunun ertesi g?n? komitacılarla kavgaya gitmi?Ÿ bir adam. D?vel-i Muazzama dedi?Ÿimiz devletler, canlarının istedi?Ÿini Osmanlı?ya yaptırıyorlar. O kadar ki artık bir ?slup hassasiyeti bile g?stermiyorlar. Dı?Ÿ politikada bir nezaket vardır ya, onlar bitmi?Ÿti, yap ulan der gibi emir veriyorlar.?
?
Peki, devletin bu duruma gelmesinde Abd?lhamit?in kabahati ne??
İ?Ÿte zaten mesele orada. Bu insanların hepsi ?ok vatanperver insanlar, devleti yeniden aya?Ÿa kaldırmak istiyorlar ama nasıl yapacakları konusunda bir fikirleri yok. Bunlara demi?Ÿler ki Me?Ÿrutiyet gelirse her ?Ÿey g?zel olacak. Bunlar da inanmı?Ÿlar. İn?n??n?n s?zleri var, ?Kanun-i Esasi gelince her ?Ÿey tamam olacak diye inanmı?Ÿtık? diyor. G?n?m?zde de h?l? b?yledir, insanlar zora d??Ÿt?kleri zaman, kolay ??z?mler ararlar. Hatta ??z?m de?Ÿil, slogan ararlar. 1980 ?ncesinde de ?yleydi durum. ??nk? ??z?m ?ok zordur. Bir toplumu durdu?Ÿu yerden alıp ilerilere g?t?rmek ?? be?Ÿ lafla olacak ?Ÿey de?Ÿildir. Ama sloganlar ?abuk sonu? vaat ederler; ?İslam gelecek, her ?Ÿey bitecek? veya ?Kanun-i Esasi ilan edilecek, dertler bitecek? vesaire? Enver Pa?Ÿa?nın, sava?Ÿın ba?Ÿlarında İslamcı, sonlarında T?rk??, hatta Kafkaslar?dayken sosyalist bir s?ylem ta?Ÿıdı?Ÿını g?r?yoruz.?
?
İdeolojik anlamda kafası biraz karı?Ÿık mı??
Kafası hi? karı?Ÿık de?Ÿil. Kafası ?ok net. Fakat onların ideolojik tavırları, bizim bug?nk? ideolojik tavırlarımız gibi de?Ÿil.?
?
Neden??
??nk? onlar aynı zamanda eylem i?indeler. T?rk??l?kse fiilen T?rk??l?k yapacaklar, İslamcılıksa fiilen İslamcılık yapacaklar. Onların bu de?Ÿi?Ÿmeleri, inan? de?Ÿi?Ÿmesi de?Ÿil, realitelerin de?Ÿi?Ÿmesiyle ilgilidir. İttihat?ılar, 1910?dan sonra G?kalp?in de etkisiyle fiilen T?rk??l??Ÿe y?nelmeye ba?Ÿlamı?Ÿlardır. Fakat resmi siyasetleri daima Osmanlıcılık olarak kalmı?Ÿtır. Ama fiilen T?rk??l?k yapmı?Ÿlardır. ??nk? herkes ayrılıp gidiyor Osmanlı?dan. Osmanlı dedi?Ÿin zaman sadece T?rkler kalmı?Ÿ. O zaman Osmanlı diyece?Ÿine direkt T?rk de, bitsin mesele. O d?nemdeki insanların ideolojik tercihleri, masa ba?Ÿındaki hayallerden ?ok, g?n?n siyasi geli?Ÿmeleriyle ba?Ÿlantılı olarak tezah?r ediyor. Daha zor ama daha sa?Ÿlıklı bir durum var. Enver Pa?Ÿa politik geli?Ÿmelere g?re hem T?rk??d?r, hem İslamcıdır, hem Osmanlıcı?dır. Bunlar birbiriyle ilgisiz ?Ÿeyler de?Ÿildir. Me?Ÿhur ?? tarz-ı siyasette de, bunlardan hangisine a?Ÿırlık verilmesi gerekti?Ÿi tartı?Ÿılır. Yoksa biri tercih edildi?Ÿi zaman, di?Ÿeri reddedilmi?Ÿ olmaz.?
?
Enver Pa?Ÿa?nın adı hi?bir caddeye, meydana verilmemi?Ÿtir. Bunu neye ba?Ÿlıyorsunuz??
?žerif Bey ve İhsan Pa?Ÿa?nın hatıraları temel sebeptir. Milli M?cadele d?neminin kendine ?zg? ?Ÿartları da Enver hakkındaki olumsuz imajı artırmı?Ÿtır. Kazım Pa?Ÿa?nın ba?Ÿlattı?Ÿı bir propaganda var daha sonra. B?t?n bunlara bir de kraldan fazla kralcı olanlar eklenince bu tablo ortaya ?ıkmı?Ÿtır. Nitekim Mustafa Kemal?in sofrasında Enver Pa?Ÿa hakkında olumsuz konu?Ÿmak isteyen milletvekili ?yledir. Kraldan fazla kralcıdır. Enver Pa?Ÿa hakkında konu?Ÿacak ki, Mustafa Kemal?e ya?Ÿ ?ekecek. Mustafa Kemal bunu susturuyor. Bir g?n Enver Pa?Ÿa?nın da ismi bir yere verilir. ??nk? nedir ki buradaki hassasiyet? Atat?rk??l?k m?, cumhuriyet mi? Onlara kar?Ÿı olan bir durum yok ki bu adamda.?
?
Tarih?i Murat ?ulcu?nun ?Ÿ?yle bir s?z? var: ?İngilizlerin Enver Pa?Ÿa ile olan sava?Ÿı bitmemi?Ÿtir.? Nasıl yorumlarsınız bu s?z???
İslam d?nyası ekseninde de?Ÿerlendirmek m?mk?n. İngilizler, İslam d?nyasındaki h?kimiyetlerini yitirmemek i?in, Rusya ve Osmanlı ile ili?Ÿkilerinde ona g?re politika ?rettiler. Enver Pa?Ÿa bir İslam kahramanı olarak ?Ÿ?hret buldu. En son kurdu?Ÿu ?rg?tte, İslam d?nyasında ihtilaller yapan bir ?rg?tt?. Yani m?cadelesi İngilizler?e kar?Ÿıydı. ?ulcu?nun s?z?n?, İngilizlerin Ortado?Ÿu?daki emellerinden vazge?medikleri ?Ÿeklinde yorumluyorum.?
?
?ok fazla alıntı olmamı?Ÿ mı kitapta??
Bunu s?yleyen ba?Ÿkaları da oldu. ?Senin ?slubundan okumak istiyoruz? dediler. Ama kendi ?slubum ?ok fazla uzadık?a bana tatsız geliyor. (G?l?yor) İn?Ÿallah bu kitap amacına ula?Ÿır. Bu l?zumsuz Enver Pa?Ÿa d??Ÿmanlı?Ÿı sona erer. Ger?i ?Ÿu ana kadar kitap hakkında yazan ?izen pek olmadı. Taha Akyol yazdı, ama ?vmek i?in birka? c?mle yazmı?Ÿ.?
?
T?rkiye?de kitap okuyan aydın kaldı mı hocam??
Taha Akyol?un o yazıyı yazarken, kitabınızı ba?Ÿtan sona okudu?Ÿunu d??Ÿ?nm?yorum. Hayır okumamı?Ÿ; ben yazısını okudu?Ÿum da zaten, kitabımın ne kadarını okudu?Ÿunu g?r?yorum. (G?l?yor) Okuyucu bunu fark etmez tabii ama ben g?r?yorum. Hatta muhtemelen ?ževket S?reyya?yı da eski zamanda okumu?Ÿ. ?ž?yle bir karı?Ÿtırıvermi?Ÿtir. Yok, okudu?Ÿunu sanıyorum ?ževket S?reyya?yı. Taha iyi kitap okur. Zenginli?Ÿi olan biridir ama benim kitabı okumadı?Ÿı kesin. ?ževket S?reyya?yı ?ok ?nce okumu?Ÿ ve ?ok ?ncesinin kafasında bıraktı?Ÿı izle bir h?k?m veriyor ve o verdi?Ÿi h?k?m yanlı?Ÿ. Enver Pa?Ÿa ile Mustafa Kemal Pa?Ÿa arasında miza? farkı vardı.?
?
Kitabınızda, Enver Pa?Ÿa ile Mustafa Kemal Pa?Ÿa arasında bir miza? ve istikamet farkı vardır diyorsunuz. ?Miza? ve istikamet farkı? s?z?n? biraz a?ar mısınız??
Enver Pa?Ÿa son derece dindar bir adam. Sabah namazını hi?bir zaman vaktinden sonraya bırakmamı?Ÿ bir adam. Di?Ÿer yandan Enver Pa?Ÿa, Osmanlı hanedanına son derece ba?Ÿlı bir adam. Hilafete son derece ba?Ÿlı bir adam. Enver Pa?Ÿa ile ilgili ?ok s?z s?ylemeye gerek yok; İn?n??n?n s?zleri zaten yeterli. İn?n? diyor ki; ?Enver Pa?Ÿa, cemiyetimizin kusur saydı?Ÿı ?Ÿeylerden, aklın alamayaca?Ÿı kadar uzak ya?Ÿamı?Ÿ bir insandı.? İn?n??n?n s?zlerindeki adamlar, ancak Evliya hik?yelerinde olur. ?žimdi Enver?in mizacı bu. Mustafa Kemal?e bakıyorsun; bunun tam zıttı. Mustafa Kemal, Enver?in hassas oldu?Ÿu konulara d??Ÿman de?Ÿil ama Enver kadar umursamıyor. Enver Pa?Ÿa, bizim T?rk-İslam ahlakı diye anlatmaya ?alı?Ÿtı?Ÿımız ne varsa, onları ?Ÿahsında cem etmi?Ÿ bir adam. Dedi?Ÿim gibi, ancak Evliya menkıbelerinde bulunur b?yle bir adam. Mustafa Kemal hırslı, iyi bir asker, iyi bir komutan. Bunlar, birbiriyle tamamen farklı iki miza?tır. Mustafa Kemal zaten kıdem itibariyle Enver?den a?Ÿa?Ÿıda. Okula iki yıl ge? gitti?Ÿi i?in, kıdemi Enver?den d??Ÿ?k. Kıdem olarak Enver?le rekabet etmesi m?mk?n de?Ÿil. ?ževket S?reyya?nın yazdıklarından da anlıyoruz ki, Enver Pa?Ÿa ile bir problemi yok ve hatta Enver Pa?Ÿa?yı seviyor. ?ževket S?reyya, Enver?den bir mektup falan geldi?Ÿinde, Mustafa Kemal?in ayakları yerden kesiliyordu diyor. Enver Pa?Ÿa?yı herkes seviyordu, o da seviyordu. Kendisi rakı i?er falan ama Enver Pa?Ÿa?nın o temiz ?Ÿahsiyetine herkes saygı duyuyor. Hatta Enver Pa?Ÿa?nın ho?Ÿuna gidiyor Mustafa Kemal?in bu hırsı ama siyasete karı?Ÿmasından rahatsız oluyor sanırım. İ?Ÿte Enver Pa?Ÿa?nın ku?Ÿkularından biri de oradan geliyor. Mustafa Kemal?in bir aya?Ÿı orduda, bir aya?Ÿı siyasette. Enver bu durumu kesinlikle istemiyor. Talat Pa?Ÿa, Enver Pa?Ÿa?ya, ?Yahu sen cephelere gidip geliyorsun, bir g?n cephede kalabilirsin, o zaman ne yapaca?Ÿız biz?? diyor. Enver de, ?Mustafa Kemal?den ba?Ÿkası bu orduyu idare edemez? diyor. Fakat ?Ÿahsına g?venemiyor. O nedenle ?ok fazla yakın durmuyor. Mustafa Kemal Pa?Ÿa, ?anakkale Cephesi?nden g?nderdi?Ÿi bir mektupta Enver Pa?Ÿa?ya ?Karde?Ÿim? diye hitap ediyor. Aralarındaki resmi hukuku a?Ÿan bir hitap de?Ÿil mi? İnsani ili?Ÿkiler bakımından ?ok yakınlar. ?stelik aynı ya?Ÿtalar. ?Karde?Ÿim? hitabı da Mustafa Kemal?e mahsus de?Ÿil. O d?nemin bir?ok ismi birbirine ?yle hitap ederdi. Dedi?Ÿim gibi, aralarında bir problem yok. O sonradan uydurulan bir ?Ÿeydi. Mustafa Kemal bir m?cadeleyi almı?Ÿ y?r?t?yor. Enver dı?Ÿarıda bekliyor. Gelecek mi, gelmeyecek mi? Gelirse i?Ÿler karı?Ÿacak. Problem orada ba?Ÿlıyor ve orada bitiyor. Milli M?cadele d?nemine ?zg? bir problem. Onun dı?Ÿında, Birinci D?nya Sava?Ÿı?nın sonuna kadar hi?bir mesele yok. Yalnız Mustafa Kemal Pa?Ÿa?nın ordu komutanlarına g?nderdi?Ÿi bir mektup var, Enver ona ?fkeleniyor, ?Yine siyaset yapıyorsun, rahat durmuyorsun? diye o kadar.
?MER FARUK SANAL-İLHAMİ ATMACA RESMİ WEB SİTESİ
